Nhiều thị trường nhập khẩu lớn thời gian gần đây đang gia tăng áp lực lên các mặt hàng xuất khẩu của Việt Nam, thông qua các hàng rào kỹ thuật xanh quốc tế như CBAM;Hộ chiếu sinh thái DPP, quy định tỷ lệ tái chế bắt buộc… Trong khi đó, mặc dù đã có những chính sách về thúc đẩy tái chế, tái sử dụng chất thải trong sản xuất, nhưng tỷ lệ áp dụngở các ngành công nghiệp tại Việt Nam còn thấp, chưa làm tănggiá trị củakinh tế tuần hoàn.

Tái chế trong mỗi ngành có cái khó riêng

Những năm qua, khối công nghiệp nặng như các ngành nhiệt điện, hóa chất, phân bón,… đã đạt được những bước tiến lớn trong lĩnh vực xử lý, tiêu thụ các sản phẩm tro, xỉ, thạch cao làm nguyên liệu sản xuất vật liệu xây dựng và vật liệu san lấp. Nhiều nhà máy thép đã áp dụng các công nghệ tiên tiến để thu hồi bụi lò và tuần hoàn nước thải sản xuất đạt tỷ lệ xấp xỉ 100%.

Đối với khối các doanh nghiệp công nghiệp nhẹ như dệt may, giấy cũng đã tích cực chuyển đổi việc sử dụng nồi hơi từ đốt nhiên liệu hóa thạch sang thành nồi hơi đốt sinh khối (biomass), đồng thời tăng cường tuần hoàn nước thải. Ngành giấy là một trong những điển hình về tái chế trong kinh tế tuần hoàn, khi mỗi năm sử dụng gần 7 triệu tấn nguyên liệu tái chế để phục vụ sản xuất, nhiều nhất là sản phẩm giấy bao bì phục vụ cho đóng gói, bao bọc hàng hóa.

Tuy nhiên, TS. Lương Trí Hiếu, Giám đốc Trung tâm nghiên cứu và phát triển VPPA, kiêm Chánh văn phòng Hiệp Hội Giấy và Bột giấy Việt Nam cho biết, khi các nhà máy giấy sử dụng nguyên liệu hóa thạch, hoặc nguyên liệu biomass để sinh hơi làm ra giấy sẽ tạo ra một lượng tro xỉ nhất định. Lượng tro xỉ này đang gặp khó khăn trong vấn đề tái sử dụng gây lãng phí, làm giảm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, ngành giấy hiện đang phải nhập khẩu khoảng 50% nguyên liệu sản xuất là giấy bao bì từ nước ngoài, nhưng lại gặp khó khăn liên quan đến quy định ký quỹ, từ 15% - 20% giá trị lô hàng nhập khẩu khiến dòng tiền bị đóng băng, doanh nghiệp thiếu nguồn tài chính cho đầu tư vào sản xuất kinh doanh. “Cần phải có những hướng dẫn thực thi một cách cụ thể của các Bộ, ngành hoặc các cơ quan quản lý nhà nước, để tạo thuận lợi cho doanh nghiệp trong hoạt động tái chế, tái sử dụng nguồn phế thải”, ông Hiếu bày tỏ.

Tương tự, với các quy định về tỷ lệ tái chế, các chính sách bảo vệ môi trường đang tạo động lực để ngành thép tăng cường đổi mới công nghệ, tập trung nâng cao chất lượng sản phẩm. Song theo ông Lê Việt, Tổng giám đốc Công ty TNHH MTV Thép Miền Nam (VNSSTEEL), do nguyên liệu đầu vào của ngành là thép vụn, thép phế nên ngoài việc thu gom trong nước, phần lớn nguyên liệu vẫn phải nhập khẩu từ nước ngoài. Nhưng vướng mắc ở chỗ, tiêu chuẩn về các sản phẩm thép vụn nhập khẩu và những quy định về quản lý các tạp chất trong các sản phẩm thép trong nước chưa phù hợp với các thông lệ quốc tế.

“Điều này gây khó khăn cho các doanh nghiệp nhập khẩu thép nguyên liệu. Bởi khi nhập khẩu Việt Nam đặt ra những tiêu chuẩn riêng, khác với tiêu chuẩn của quốc tế, dẫn đến giá thành thép thành phẩm tăng, khó đáp ứng các yêu cầu của các thị trường xuất khẩu lớn về thép chất lượng cao, các yêu cầu về môi trường, phát thải, phần nào triệt tiêu khả năng cạnh tranh của các doanh nghiệp thép”, ông Việt cho biết.

Đề cao chuỗi cộng sinh công nghiệp

Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 - Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam đã xác định, phát triển công nghiệp môi trường thành ngành kinh tế chiến lược. Bộ Công Thương đã ban hành Kế hoạch hành động tập trung vào việc thúc đẩy nghiên cứu khoa học công nghệ trọng điểm, các giải pháp để tăng tính tuần hoàn, xử lý các vấn đề môi trường của các nhóm ngành.

ThS. Trương Việt Trường - Chuyên viên chính Cục Kỹ thuật an toàn và Môi trường công nghiệp (Bộ Công Thương) cho biết, thời gian tới Bộ Công Thương tiếp tục phối hợp với các Bộ, ngành, địa phương và các doanh nghiệp bổ sung các công nghệ bảo vệ môi trường, công nghệ chế biến chất thải, công nghệ mới tạo cơ sở cho sự phát triển của ngành tái chế.

“Bộ Công Thương khuyến khích các doanh nghiệp tham gia vào chuỗi cộng sinh công nghiệp, ví dụ như các đơn vị phát thải tro xỉ có thể liên kết được với các đơn vị chế biến, như các nhà máy xi măng hay trạm trộn bê tông trong cùng phạm vi để tạo ra sản phẩm mới từ nguyên liệu phế thải. Ngoài ra, Bộ phối hợp với các Bộ, ngành, địa phương để ban hành các chính sách khơi thông nguồn lực cũng như tài chính xanh, nắm bắt được các quy định mới hiện hành, như các cơ chế về thử nghiệm có kiểm soát trong các lĩnh vực tái chế”, ông Trường cho hay.

Tăng cường tái chế các dòng thải công nghiệp không chỉ có ý nghĩa giúp giảm lượng chất thải phát sinh, còn mở ra thị trường rộng lớn cho nguồn nguyên liệu thứ cấp đi vào nền kinh tế, tạo ra giá trị gia tăng. Tháo gỡ các điểm nghẽn thúc đẩy lĩnh vực này phát triển, sẽ giúp doanh nghiệp đạt được mục tiêu kép, sử dụng hiệu quả tài nguyên và đáp ứng các quy định bảo vệ môi trường. Đây chính là chìa khóa để đưa Việt Nam tăng trưởng hai con số, theo định hướng giảm phát thải và hướng đến Net Zero vào năm 2050.