PGS.TS Hoàng Văn Nghĩa, Ủy viên đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Công tác đại biểu của Quốc hội khóa XVI; nguyên Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, nhấn mạnh như vậy khi trao đổi với phóng viên Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam về Nghị quyết 59 về hội nhập quốc tế trong tình hình mới.

PV: Nghị quyết 59 nhấn mạnh yêu cầu nâng cao hiệu quả hội nhập quốc tế sâu rộng và xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ. Điều này có ý nghĩa như thế nào, thưa ông?

PGS.TS Hoàng Văn Nghĩa: Trong bối cảnh thế giới hiện nay, độc lập, tự chủ không còn là khép kín, mà là xây dựng nội lực quốc gia tự cường về công nghệ, chuỗi cung ứng và an ninh mạng để chống chịu tốt trước các cú sốc bên ngoài. Đồng thời, hội nhập sâu rộng giờ đây dịch chuyển mạnh mẽ từ "thích ứng" sang "chủ động kiến tạo", tích cực tham gia định hình các luật lệ khu vực và quốc tế.

Trong bối cảnh thế giới phân mảnh và địa chính trị hóa kinh tế, độc lập, tự chủ là quy luật sinh tồn giúp Việt Nam đứng vững trước mọi cú sốc bên ngoài. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng ta đã nhận định và chỉ rõ: “Cục diện thế giới đang chuyển biến nhanh, phức tạp chưa từng có theo hướng đa cực, đa trung tâm, đa tầng, phân mảnh và phân tuyến mạnh”.

Vì vậy, bảo đảm lợi ích quốc gia - dân tộc, giữ vững tự chủ giúp củng cố nội lực tự cường - từ công nghệ, chuỗi cung ứng đến quốc phòng - làm bệ đỡ vững chắc cho độc lập chính trị và tránh bẫy "chọn bên". Đây chính là tiền đề cốt lõi để nâng tầm vị thế đất nước từ "thích ứng thụ động" sang "chủ động kiến tạo", dùng quan điểm, lập trường kiên định với chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, lý luận đường lối 40 năm đổi mới của Đảng ta và luật pháp quốc tế làm “màng lọc” bảo vệ lợi ích chiến lược quốc gia.

Độc lập, tự chủ là nâng cao “sức đề kháng” hay "bộ kháng thể" tối ưu để Việt Nam hội nhập sâu rộng mà không “nhiễm độc” hay “hòa tan” trong vòng xoáy diễn biến khôn lường của cục diện thế giới, thể hiện tầm nhìn chiến lược và tư duy lý luận sắc bén của Đảng ta trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc Việt Nam.

Tự chủ nhưng không có nghĩa là “thu mình”, tự tách ra khỏi “tiến trình phát triển tất yếu của lịch sử và thời đại”. Trái lại, đó là tự chủ trên tâm thế bằng năng lực thực chất, tham gia định hình cấu trúc và luật chơi quốc tế thông qua việc sử dụng luật pháp quốc tế và chủ nghĩa đa phương làm màng lọc, lá chắn tự vệ vững chắc nhất; với mục tiêu cốt lõi là tự chủ chiến lược toàn diện dựa trên tự cường về công nghệ, chuỗi cung ứng, quốc phòng, an ninh và đối ngoại dựa trên nguyên tắc “Dĩ bất biến ứng vạn biến” (nền ngoại giao đậm đà bản sắc văn hóa Việt Nam, nền ngoại giao “đem nhân nghĩa thắng hung tàn, lấy chí nhân thay cường bạo”, thượng tôn tinh thần hòa hiếu, nhân văn, nhân đạo, hòa bình, hợp tác và phát triển) và “Bốn Không” giúp tránh rơi vào bẫy chọn bên, giữ được không gian chiến lược để đối thoại và hợp tác bình đẳng với tất cả các bên, tối ưu hóa lợi ích quốc gia dân tộc gắn với lợi ích chung và xu hướng chung của cộng đồng quốc tế và nhân loại, như an ninh, hòa bình, hợp tác phát triển bền vững và thịnh vượng.

PV: Theo PGS.TS, làm thế nào để Việt Nam mở cửa mạnh mẽ nhưng vẫn giữ được quyền chủ động trong phát triển kinh tế?

PGS.TS Hoàng Văn Nghĩa: Nền kinh tế nước ta có độ mở thuộc nhóm cao nhất thế giới. Vì vậy, để mở cửa mạnh mẽ, thu hút và tận dụng tối đa hóa các nguồn lực, nguồn vốn quốc tế phục vụ cho sự phát triển kinh tế, đồng thời không bị rơi vào bẫy phụ thuộc nước ngoài, nhất là về vốn và công nghệ, Việt Nam cần triển khai thực hiện chiến lược “cân bằng động” hay chiến lược “Tự chủ thích ứng” thông qua ba trụ cột sau đây:

Thứ nhất, “thiết lập hàng rào thể chế vững chắc”: Cần xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật, một mặt dựa trên tư duy kiến tạo phát triển, chủ động tham gia tạo lập luật lệ khu vực và quốc tế, nhưng mặt khác phải đủ chặt chẽ về phòng vệ, bảo vệ lợi ích quốc gia dân tộc, chủ quyền an ninh quốc gia và an ninh kinh tế quốc gia, sử dụng luật pháp quốc tế và các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới như "màng lọc" để chủ động điều tiết dòng vốn,…

Thứ hai, “đa dạng hóa cấu trúc” thị trường: Cần phân tán rủi ro bằng cách đa phương hóa đối tác và thị trường, tránh phụ thuộc độc quyền vào một quốc gia hay chuỗi cung ứng đơn lẻ.

Thứ ba, “Tự chủ công nghệ” và “Tự chủ kiến tạo chuỗi giá trị” (“Làm chủ chuỗi giá trị”): Nhanh chóng phát triển công nghệ cao và công nghệ lõi (như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo A.I, máy tính lượng tử,,.), đồng thời chuyển dịch từ gia công giá trị thấp sang tự chủ công nghệ lõi, phát triển lực lượng doanh nghiệp nội địa đủ mạnh để làm chủ các mắt xích quyết định trong nước, làm chủ chuỗi giá trị bắt đầu từ trong nước sẽ lan tỏa và kết nối vào chuỗi giá trị toàn cầu…

PV: Theo ông, đa dạng hóa thị trường, đối tác và chuỗi cung ứng có phải là "lá chắn" giúp nền kinh tế tăng sức chống chịu trước các cú sốc bên ngoài?

PGS.TS Hoàng Văn Nghĩa: Hoàn toàn đúng vậy. Bởi lẽ đa dạng hóa thị trường, đối tác và chuỗi cung ứng chính là "lá chắn" chủ động và căn cơ nhất của nền kinh tế trước các cú sốc bên ngoài. Điều này xuất phát từ logic sau đây: Thứ nhất, gia tăng cơ hội phân tán rủi ro, nghĩa là Chuyển đổi trạng thái từ "bỏ trứng vào một giỏ" sang cấu trúc đa cực, giúp trung hòa tác động khi một thị trường hoặc chuỗi cung ứng đơn lẻ bị đứt gãy.

Thứ hai, giảm thiểu tổn thương, nghĩa là tạo ra các không gian đệm và kênh thay thế tức thì, giúp nền kinh tế không bị tê liệt hay rơi vào thế bị động, bị ép chế về địa chính trị.

Thứ ba, kiến tạo thế cân bằng, tức là tăng dư địa lựa chọn chiến lược, giúp Việt Nam giữ vững quyền tự quyết và nâng cao năng lực chống chịu bền bỉ trong một thế giới đầy biến động.

PV: Những biến động thương mại toàn cầu thời gian qua cho thấy rủi ro khi phụ thuộc quá lớn vào một thị trường xuất khẩu hoặc nhập khẩu. Theo ông, Việt Nam cần làm gì để giảm thiểu rủi ro này?

PGS.TS Hoàng Văn Nghĩa: Để giảm thiểu rủi ro phụ thuộc, Việt Nam cần chuyển dịch chiến lược từ "mở rộng quy mô" sang "an ninh hóa cấu trúc" hệ thống kinh tế thông qua 3 giải pháp sau đây:

Một là, tái định vị chuỗi cung ứng. Đa dạng hóa đối tác thương mại bằng cách khai thác sâu các FTA thế hệ mới, đồng thời nội địa hóa nguồn cung nguyên phụ liệu nhằm giảm thiểu rủi ro đứt gãy từ một thị trường lớn.

Hai là, nâng cấp giá trị nội địa. Hỗ trợ doanh nghiệp trong nước làm chủ công nghệ và chuyển mạnh sang xuất khẩu sản phẩm chế biến sâu, có hàm lượng chất xám cao.

Ba là, xây dựng "năng lực thay thế". Linh hoạt phát triển thị trường nội địa làm bệ đỡ dự phòng chiến lược khi các thị trường xuất khẩu truyền thống gặp biến động.

Theo tôi, Việt Nam cần triển khai mạnh mẽ chiến lược “đa phương hóa, đa dạng hóa” hiệu quả và thực chất, nhằm vừa mở rộng dư địa, không gian hợp tác và thị trường, chuỗi cung ứng, chuỗi giá trị,…đồng thời vừa giữ vững tự chủ, tự cường, độc lập.

Cụ thể, thứ nhất, đa phương hóa và đa dạng hóa các đối tác. Cần một mặt ưu tiên làm sâu sắc và thắt chặt quan hệ kinh tế, thương mại và đầu tư mở rộng với các nước láng giềng, hữu nghị truyền thống và các Đối tác Chiến lược Toàn diện, mặt khác cần củng cố và mở rộng các đối tác thị trường mới tiềm năng; kiên định nguyên tắc "Bốn không", giữ cân bằng chiến lược và định vị Việt Nam sẵn sàng và thiện chí làm cầu nối trung gian hòa giải toàn cầu, đóng góp vào kiến tạo hòa bình khu vực và thế giới như nguyện ước của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong Di chúc của Người và khẳng định của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm.

Cùng với đó, phát triển và mở rộng thị trường xuất và nhập khẩu thích ứng linh hoạt. Khai thác sâu các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới (CPTPP, EVFTA, RCEP); tiên phong tiếp cận các thị trường Nam bán cầu (Global South), Trung Đông, châu Phi để phân tán rủi ro.

Đột phá vào lĩnh vực công nghệ cao và công nghệ lõi. Tập trung vào chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, chip bán dẫn, AI và năng lượng tái tạo. Đây là các mũi nhọn đột phá được thể hiện rất rõ trong Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, gắn với Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị và các quyết sách chiến lược của Đảng và Nhà nước ta nhằm tự chủ công nghệ, xây dựng nội lực tự cường vững chắc trong kỷ nguyên phát triển mới của dân tộc Việt Nam.

PV: Xin cảm ơn ông!