Thảo luận về dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù xử lý vi phạm pháp luật trong lĩnh vực kinh tế và đổi mới sáng tạo, nhiều đại biểu đề xuất mở rộng cơ chế bảo vệ người dám nghĩ, dám làm; làm rõ nguyên tắc miễn trừ rủi ro trong nghiên cứu, ứng dụng khoa học - công nghệ, đồng thời hoàn thiện cơ chế thử nghiệm có kiểm soát nhằm tạo động lực phát triển kinh tế.

Chiều 4/8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu thảo luận tại tổ về nhiều nội dung quan trọng, trong đó có dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Nhiều ý kiến cho rằng, nghị quyết không chỉ nhằm tháo gỡ những vướng mắc, tồn tại từ thực tiễn mà còn cần tạo hành lang pháp lý đủ rõ ràng để khuyến khích đổi mới sáng tạo, bảo vệ người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, đồng thời vẫn bảo đảm xử lý nghiêm các hành vi tham nhũng, vụ lợi.

Đại biểu Hồ Sỹ Hùng (Đoàn Hà Nội) cho biết cộng đồng doanh nghiệp bày tỏ sự đồng tình với dự thảo nghị quyết, đặc biệt là chủ trương không hình sự hóa các quan hệ dân sự, hành chính không liên quan đến tham nhũng, cố ý làm trái hoặc lừa đảo.

Theo ông Hùng, dự thảo hiện quy định loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gặp rủi ro, gây thiệt hại do ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong một số trường hợp. Tuy nhiên, phạm vi áp dụng nên được mở rộng sang cả hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp khi triển khai những mô hình, giải pháp mang lại hiệu quả tích cực nhưng pháp luật chưa có quy định điều chỉnh hoặc còn chồng chéo, mâu thuẫn.

Cùng chung ý kiến, đại biểu Huỳnh Quyết Thắng (Đoàn Hà Nội) cho rằng, giá trị lớn nhất của nghị quyết không chỉ nằm ở việc tháo gỡ các vụ việc phát sinh trong quá khứ mà còn phải gửi đi một thông điệp pháp lý rõ ràng cho tương lai.

Ông nhấn mạnh: "Nhà nước nghiêm trị tham nhũng và vụ lợi, nhưng đồng thời phải bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới vì lợi ích chung; chấp nhận những bất hợp lý trong nghiên cứu, thử nghiệm và ứng dụng công nghệ nếu các rủi ro đã được quản trị một cách có trách nhiệm".

Theo đại biểu Huỳnh Quyết Thắng, nếu chỉ bảo vệ người đổi mới khi dự án đã thành công thì thực chất mới bảo vệ kết quả chứ chưa bảo vệ người dám đổi mới. Điều cần xem xét là tại thời điểm đưa ra quyết định, quyết định đó có hợp lý hay không, có vì lợi ích chung hay không, có yếu tố vụ lợi hay không và người ra quyết định đã nhận diện, quản trị rủi ro trong khả năng cho phép hay chưa.

Đồng quan điểm, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu (Đoàn Hà Nội) cho rằng dự thảo cần làm rõ hơn khái niệm miễn trừ rủi ro trong đổi mới sáng tạo. Theo ông, quy định về loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gặp rủi ro do ứng dụng khoa học, công nghệ hiện chưa xác định rõ đối tượng được áp dụng là người gây thiệt hại hay người chịu thiệt hại.

Ông Nguyễn Lân Hiếu đề xuất phân định rõ ba cấp độ rủi ro. Đối với rủi ro thuần túy do công nghệ, cần miễn toàn bộ trách nhiệm, bao gồm trách nhiệm hình sự và kỷ luật, bởi đây là rủi ro khách quan của hoạt động nghiên cứu và phát triển. Trường hợp sai sót do thiếu trách nhiệm nên xử lý bằng các chế tài hành chính hoặc dân sự thay vì hình sự hóa. Riêng các hành vi cố ý làm trái phải xử lý nghiêm theo quy định pháp luật.

Bên cạnh đó, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu nhấn mạnh sự cần thiết của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox), cho phép doanh nghiệp, viện nghiên cứu và cơ quan nhà nước thử nghiệm sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới trong phạm vi giới hạn về thời gian, không gian và đối tượng khi pháp luật chưa có quy định hoặc còn hạn chế.

Ông kiến nghị bổ sung một điều riêng về Sandbox quốc gia, theo đó cho phép đăng ký thử nghiệm trong thời gian từ 24 đến 36 tháng. Trong thời gian này, tổ chức, cá nhân không bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu thực hiện đúng đề án đã được phê duyệt và báo cáo định kỳ. Đồng thời, Chính phủ cần ban hành danh mục lĩnh vực ưu tiên như y tế, trí tuệ nhân tạo (AI), chip bán dẫn và công nghệ sinh học.

Về chính sách tài chính, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu đề nghị tăng tỷ lệ trích lập Quỹ phát triển khoa học và công nghệ từ tối đa 20% lên 30% thu nhập tính thuế, nhất là đối với doanh nghiệp công nghệ cao và doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo. Đồng thời, ông đề xuất miễn thuế thu nhập cá nhân đối với những người làm việc trong các dự án đổi mới sáng tạo trọng điểm quốc gia theo tinh thần Nghị quyết số 57.

Theo đại biểu Dương Đức Hải (Đoàn Hà Nội), nghị quyết sẽ góp phần xử lý đúng bản chất hành vi, đúng hậu quả, phân định rõ giữa hành vi tham nhũng, vụ lợi với những sai phạm không nhằm mục đích vụ lợi. Đây là nền tảng quan trọng để khơi thông các nguồn lực đang bị ách tắc, tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động khắc phục hậu quả thay vì phải dừng hoạt động.

Ông cho rằng cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự tối đa hai năm để khắc phục hậu quả là điểm mới mang tính tiến bộ, giúp Nhà nước thu hồi tài sản nhanh hơn và hiệu quả hơn.

Phân tích sâu hơn, đại biểu Dương Đức Hải nhận định khái niệm "vì lợi ích chung" là tiêu chí then chốt quyết định phạm vi áp dụng của toàn bộ cơ chế đặc thù trong nghị quyết.

Đưa ra ví dụ về việc ứng trước ngân sách hoặc giao đất trước khi hoàn thành đầy đủ thủ tục nhằm bảo đảm tiến độ dự án hạ tầng trọng điểm, ông đặt vấn đề: nếu dự án hoàn thành, người dân được hưởng lợi nhưng một số doanh nghiệp cũng hưởng lợi gián tiếp thì trường hợp đó được xem là vì lợi ích chung hay có yếu tố cục bộ.

Theo ông, có thể xác định bằng ba dấu hiệu có thể kiểm chứng gồm: động cơ ban đầu của quyết định; lợi ích chung thực tế, có thể đo đếm; và người ra quyết định không được hưởng lợi, không có quan hệ lợi ích với đối tượng được hưởng lợi.

Đại biểu Dương Đức Hải cũng cho rằng cần xác định rõ việc đánh giá trách nhiệm dựa trên bối cảnh tại thời điểm ban hành quyết định hay dựa vào kết quả cuối cùng của dự án.

Ông dẫn thực tế nhiều quyết định được ban hành đúng quy định, có đầy đủ căn cứ và tham vấn nhưng sau đó gặp biến động thị trường, công nghệ thay đổi hoặc chính sách điều chỉnh dẫn đến thua lỗ. Trong lĩnh vực khoa học - công nghệ, việc một đề tài nghiên cứu thất bại hay một nền tảng số nhanh chóng lạc hậu là điều bình thường.

"Nếu lấy kết quả cuối cùng làm thước đo thì gần như không ai dám ký". Vì vậy, ông đề xuất lấy bối cảnh, thông tin và điều kiện tại thời điểm ban hành quyết định làm căn cứ chính để xem xét trách nhiệm; kết quả cuối cùng chỉ nên dùng để xác định mức độ khắc phục hậu quả, không phải căn cứ quy kết trách nhiệm.

Theo ông, cần phân biệt rạch ròi giữa "sai" và "không may". Người ra quyết định đúng quy trình, đúng thẩm quyền, có căn cứ tại thời điểm ban hành cần được bảo vệ nhưng vẫn phải có trách nhiệm khắc phục thiệt hại nếu phát sinh.

Liên quan đến thời hạn thí điểm nghị quyết trong ba năm, đại biểu Dương Đức Hải bày tỏ lo ngại sau khi kết thúc thời gian thí điểm, các điểm nghẽn vẫn có thể chưa được giải quyết nếu thiếu cơ chế thực thi rõ ràng.

Ông cho biết nhiều vụ việc tồn đọng hiện nay liên quan đến kết luận thanh tra, kiểm toán nên cần xác định rõ cơ quan có thẩm quyền khởi xướng hồ sơ đề nghị áp dụng nghị quyết, cơ quan ra quyết định cuối cùng cũng như thời hạn xem xét cụ thể.

Đại biểu Dương Đức Hải đề xuất thành lập đầu mối thẩm định thống nhất với sự tham gia của các cơ quan liên quan; quy định rõ thời hạn xử lý, công khai kết quả và trách nhiệm của cả người đề xuất lẫn người ra quyết định nhằm ngăn chặn tình trạng lợi dụng chính sách để bao che hoặc trục lợi.

Theo ông, chỉ khi bảo đảm đồng thời tính thông thoáng và chặt chẽ thì nghị quyết mới tạo được niềm tin cho cán bộ trong quá trình thực thi cũng như cho người dân và cộng đồng doanh nghiệp.