Sau thời gian làm việc khẩn trương, nghiêm túc, dân chủ, thẳng thắn và trách nhiệm, Hội nghị lần thứ 3 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đã hoàn thành chương trình đề ra. Trung ương đã thảo luận kỹ các nội dung; thống nhất cao nhiều chủ trương, quyết sách lớn về xây dựng Đảng, hệ thống chính trị, phát triển và bảo vệ đất nước.

Tại Hội nghị, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đưa ra nhiều định hướng đổi mới từphương thức lãnh đạo, nâng cao hiệu lực vận hành của hệ thống chính trị đến kiến tạo mô hình tăng trưởng mới, quản trị thống nhất không gian phát triển và chủ động nâng cao sức chống chịu quốc gia. Những nội dung nàykhông chỉ giải quyết những yêu cầu trước mắt mà còn định hình những bước chuyển có tính chiến lược về xây dựng Đảng, quản trị quốc gia, phát triển kinh tế và bảo đảm quốc phòng, an ninh. Để làm rõ hơn nội dung này, phóng viên đã có cuộc trao đổi cùng PGS.TS Bùi Hoài Sơn-Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội.

Chuyển dịch từ “thiết kế thể chế” sang “năng lực thi công chính sách”

PV: Thưa ông, tại Hội nghị Trung ương 3, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ: “Hội nghị Trung ương 2 đặt nền tảng tổ chức và quy tắc vận hành cho nhiệm kỳ. Hội nghị Trung ương 3 phải chuyển những định hướng đó thành quyết sách tháo gỡ điểm nghẽn, khơi thông nguồn lực và tạo năng lực phát triển mới”. Ông đánh giá thế nào về tư duy điều hành này: Đi ngay từ việc kiện toàn tổ chức sang hành động thực tiễn để tháo gỡ điểm nghẽn?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, đây là một bước chuyển rất đáng chú ý trong tư duy lãnh đạo và điều hành: từ hoàn thiện cấu trúc sang nâng cao năng lực hành động, từ “sắp xếp cho đúng” sang “vận hành cho tốt”, và quan trọng hơn, từ chủ trương sang kết quả mà người dân có thể cảm nhận được trong cuộc sống hằng ngày.

Sau một giai đoạn chúng ta dành rất nhiều tâm sức cho việc sắp xếp tổ chức bộ máy, phân định lại chức năng, nhiệm vụ và xây dựng những quy tắc vận hành mới, yêu cầu quan trọng nhất hiện nay không còn là bộ máy có tinh gọn hơn hay không, mà là bộ máy ấy có giải quyết công việc nhanh hơn, hiệu quả hơn, khơi thông được nhiều nguồn lực hơn và phục vụ người dân, doanh nghiệp tốt hơn hay không. Vì vậy, việc Hội nghị Trung ương 3 đi thẳng vào những điểm nghẽn của thực tiễn cho thấy một tinh thần rất rõ, tổ chức bộ máy không phải là đích đến, mà là phương tiện để tạo ra năng lực phát triển mới cho đất nước.

Điều tôi đặc biệt quan tâm là Trung ương đã nhìn rất thẳng vào vấn đề khi xác định “điểm nghẽn lớn nhất vẫn là khâu thực thi”, đồng thời chỉ ra những nguyên nhân khá cụ thể: có nơi thẩm quyền chưa đi liền với trách nhiệm, phân cấp chưa gắn đầy đủ với nguồn lực, dữ liệu, công cụ và năng lực cán bộ, nguồn lực còn chia cắt. Đây chính là những vấn đề mà chúng ta phải giải quyết nếu muốn chuyển những quyết sách đúng thành kết quả thực tế.

Theo tôi, có thể hình dung đây là sự chuyển dịch từ “thiết kế thể chế” sang “năng lực thi công chính sách”. Một chủ trương dù đúng đến đâu nhưng đi qua nhiều tầng nấc lại chậm đi, méo đi, thậm chí bị giữ lại bởi tâm lý sợ trách nhiệm thì cuối cùng người dân vẫn chưa được hưởng lợi. Ngược lại, khi trách nhiệm được xác định rõ, quyền hạn đi cùng nguồn lực, cán bộ có không gian để chủ động và dám chịu trách nhiệm, chúng ta sẽ giải phóng được rất nhiều năng lượng đang tiềm ẩn trong xã hội.

Tôi cũng cho rằng tinh thần “việc đã rõ, điều kiện đã chín muồi phải làm ngay, làm đến nơi đến chốn” rất phù hợp với yêu cầu phát triển hiện nay. Những vấn đề mới, khó thì có thể thí điểm có kiểm soát, vừa làm vừa đánh giá, nhưng không thể vì chưa có tiền lệ mà không hành động. Đây chính là cách tạo dựng một nền quản trị chủ động, linh hoạt nhưng vẫn có kỷ luật và trách nhiệm.

Cuối cùng, thước đo quan trọng nhất không phải chúng ta đã ban hành bao nhiêu nghị quyết, chương trình hay kế hoạch, mà là điểm nghẽn nào đã được tháo gỡ, nguồn lực nào đã được khơi thông, năng lực nào được tạo ra và đời sống của Nhân dân đã tốt lên như thế nào. Đó cũng chính là tinh thần xuyên suốt mà Hội nghị Trung ương 3 đặt ra.

Tăng cường hơn nữa giám sát theo chuyên đề, chất vấn đến cùng những vấn đề kéo dài

PV: Trong bài phát biểu bế mạc Hội nghị, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu cần cụ thể hóa từng quyết sách thành chương trình, kế hoạch hành động; xác định rõ nguồn lực, lộ trình, sản phẩm và trách nhiệm thực hiện. Tăng cường kiểm tra, giám sát,đánh giá bằng dữ liệu, sản phẩm và kết quả thực tế. Phải kiểm đếm điểm nghẽn đã được tháo gỡ, nguồn lực đã được khơi thông, đời sống Nhân dân đã chuyển biến thế nào. Ông có nhìn nhận ra sao về chỉ đạo này? Với vai trò là một Đại biểu Quốc hội, ông nhìn nhận thế nào về trách nhiệm giám sát để đảm bảo các cơ quan thực thi nghiêm túc tinh thần này, biến quyết sách thành hành động?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng đây là một thay đổi rất quan trọng trong cách tiếp cận đối với việc tổ chức thực hiện nghị quyết. Chúng ta đang chuyển mạnh từ tư duy “hoàn thành nhiệm vụ theo quy trình” sang “chịu trách nhiệm về kết quả”. Nghĩa là không thể chỉ báo cáo đã ban hành kế hoạch, đã tổ chức hội nghị, đã phân công nhiệm vụ, mà cuối cùng phải trả lời được một câu hỏi rất cụ thể: vấn đề của người dân và doanh nghiệp đã được giải quyết đến đâu?

Tôi rất đồng tình với yêu cầu đánh giá bằng dữ liệu, sản phẩm và kết quả thực tế. Bởi khi đã lượng hóa được mục tiêu, tiến độ, nguồn lực, sản phẩm và người chịu trách nhiệm, chúng ta sẽ hạn chế được tình trạng trách nhiệm chung chung, “thành tích thì có địa chỉ nhưng hạn chế lại không tìm thấy người chịu trách nhiệm”. Phát biểu bế mạc Hội nghị, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã nhấn mạnh rất rõ: không giao nhiệm vụ mà không xác định điều kiện thực hiện, không phân cấp mà thiếu kiểm soát, không để trách nhiệm hòa tan trong phối hợp. Theo tôi, đây là những nguyên tắc rất quan trọng để xây dựng một nền hành chính hành động.

Ở góc độ một đại biểu Quốc hội, tôi cho rằng tinh thần này cũng đặt ra yêu cầu đổi mới mạnh mẽ hơn đối với hoạt động giám sát. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã xác định rõ Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp thực hiện quyền quyết định và giám sát theo thẩm quyền. Như vậy, giám sát trong giai đoạn mới không nên chỉ dừng ở việc xem văn bản đã ban hành đúng hay chưa, tiến độ giải ngân đạt bao nhiêu phần trăm, mà cần đi sâu hơn vào chất lượng và tác động cuối cùng của chính sách.

Ví dụ, khi giám sát một chính sách về phân cấp, câu hỏi không chỉ là đã chuyển bao nhiêu nhiệm vụ xuống địa phương, mà phải xem địa phương có đủ con người, ngân sách, dữ liệu và công cụ để thực hiện hay không. Khi giám sát một chương trình phát triển, không chỉ hỏi đã chi bao nhiêu tiền, mà phải hỏi nguồn lực đó tạo thêm được bao nhiêu giá trị, bao nhiêu việc làm, người dân được hưởng lợi ra sao. Đối với cải cách thủ tục hành chính, điều quan trọng không phải số thủ tục đã cắt giảm trên giấy mà là thời gian, chi phí thực tế của người dân và doanh nghiệp có giảm hay không.

Tôi nghĩ Quốc hội cũng cần tăng cường hơn nữa hình thức giám sát theo chuyên đề, chất vấn đến cùng những vấn đề kéo dài, theo dõi việc thực hiện các kiến nghị sau giám sát; đồng thời khai thác tốt dữ liệu để so sánh kết quả giữa các địa phương, các ngành, qua đó nhận diện nơi nào làm tốt để nhân rộng, nơi nào trì trệ để yêu cầu giải trình.

Đặc biệt, giám sát hiệu quả nhất vẫn phải gắn với giám sát của Nhân dân. Chính bài phát biểu bế mạc cũng yêu cầu mục tiêu, tiến độ, sản phẩm và kết quả phải được công khai, minh bạch để Nhân dân và các tổ chức xã hội có thể theo dõi, phản ánh, kiến nghị. Tôi cho rằng khi người dân trở thành một chủ thể thực sự của quá trình giám sát, sức ép thực thi sẽ lớn hơn rất nhiều.

Nói một cách ngắn gọn, giám sát không phải để tìm lỗi, mà trước hết để bảo đảm quyết sách đi đúng hướng, nguồn lực được sử dụng đúng mục đích và lời hứa chính sách cuối cùng phải trở thành lợi ích cụ thể của Nhân dân.

PV: Theo ông, cần những giải pháp cụ thể nào để tinh thần chỉ đạo quyết liệt của Trung ương không bị tắc nghẽn ở khâu trung gian, các bộ, ngành, địa phương thực hiện hiệu quả chỉ đạo của Trung ương đề ra?

PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Theo tôi, muốn tinh thần quyết liệt của Trung ương không bị “giảm tốc” khi đi qua các tầng nấc thực thi thì trước hết phải giải quyết được một vấn đề rất căn bản: mỗi việc phải có một địa chỉ trách nhiệm rõ ràng và người có trách nhiệm phải có đủ quyền hạn, nguồn lực cũng như công cụ để hoàn thành công việc đó.

Thứ nhất, phải tiếp tục làm thật rõ việc phân cấp, phân quyền. Trung ương làm đúng việc của Trung ương; cấp tỉnh làm đúng trách nhiệm của cấp tỉnh; cấp xã phải được trao đủ điều kiện để giải quyết những vấn đề sát sườn của người dân. Trung ương đã nhấn mạnh rất rõ, không để cấp tỉnh ôm giữ những việc cấp xã có thể làm tốt; nhưng đồng thời, nếu cấp xã chưa đủ thẩm quyền, nhân lực, tài chính, dữ liệu hay công cụ thì cấp tỉnh phải có trách nhiệm tháo gỡ, không thể đẩy việc xuống dưới rồi coi như đã hoàn thành phân cấp.

Thứ hai, phải cá thể hóa trách nhiệm, nhất là trách nhiệm của người đứng đầu. Một trong những nguyên nhân khiến chính sách chậm đi là nhiều nhiệm vụ được giao cho tập thể quá rộng, phối hợp quá nhiều đầu mối, dẫn đến cuối cùng không rõ ai chịu trách nhiệm chính. Tôi rất đồng tình với tinh thần “không để trách nhiệm hòa tan trong phối hợp”. Một việc có thể cần nhiều cơ quan tham gia nhưng phải có một đầu mối chịu trách nhiệm đến cùng.

Thứ ba, cần khắc phục tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm nhưng đồng thời phải kiểm soát được sự tùy tiện. Muốn vậy cần tạo ra một môi trường thể chế trong đó những cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung được khuyến khích và bảo vệ; còn những trường hợp né tránh, đùn đẩy, cố tình trì hoãn thì phải được nhận diện và xử lý. Bài phát biểu bế mạc đã đặt rất rõ yêu cầu lấy kết quả thực hiện làm căn cứ quan trọng để đánh giá cán bộ, nhất là người đứng đầu. Theo tôi, khi kết quả công việc thực sự gắn với đánh giá, bố trí và sử dụng cán bộ thì động lực thực thi sẽ thay đổi rất nhiều.

Thứ tư, phải tận dụng chuyển đổi số để hình thành một cơ chế theo dõi thực thi minh bạch hơn. Mỗi nhiệm vụ lớn hoàn toàn có thể được quản trị bằng dữ liệu: ai chịu trách nhiệm, thời hạn nào, đang ở khâu nào, vướng ở đâu. Khi dữ liệu được liên thông thì cả cơ quan quản lý, cơ quan giám sát và người dân đều có thể nhìn thấy tiến độ. Như vậy, chúng ta chuyển từ cách quản lý bằng những báo cáo định kỳ nặng về mô tả sang quản trị dựa trên dữ liệu và cảnh báo sớm.

Và cuối cùng, theo tôi, cần xây dựng một văn hóa thực thi trong toàn bộ hệ thống. Đó là văn hóa nói đi đôi với làm, nhận việc thì làm đến cùng, gặp vướng mắc thì tìm cách tháo gỡ chứ không tìm lý do để trì hoãn. Cán bộ ở cơ sở phải biết lắng nghe người dân và doanh nghiệp, bởi nhiều khi một quy định nhìn từ Trung ương rất hợp lý nhưng đi vào đời sống lại xuất hiện những khó khăn mà chỉ người trực tiếp thực hiện mới nhận ra.

Tôi nghĩ thông điệp lớn nhất của Hội nghị Trung ương 3 chính là ở đó: chúng ta không thiếu khát vọng, cũng không thiếu những chủ trương lớn; điều quyết định trong giai đoạn tới là biến được khát vọng thành hành động, biến quyết sách thành sản phẩm, và biến những kết quả phát triển thành sự thay đổi tích cực, cụ thể trong cuộc sống của mỗi người dân. Đó mới là thước đo cuối cùng của năng lực lãnh đạo và hiệu quả quản trị quốc gia.

PV: Xin cảm ơn ông!