Những tháng đầu năm 2026, thị trường tài chính Việt Nam liên tục chịu tác động từ căng thẳng địa chính trị trên thế giới. Giá vàng biến động mạnh, chứng khoán bước vào nhịp điều chỉnh sâu sau giai đoạn tăng nóng, tâm lý phòng thủ của nhà đầu tư ngày càng thể hiện rõ. Trong bối cảnh đó, dòng tiền có xu hướng quay lại các tài sản an toàn, đặc biệt là tiền gửi ngân hàng – kênh đầu tư đang lấy lại vị thế nhờ mức lợi suất cải thiện.

Trong quý 1 năm nay, lãi suất huy động tại các ngân hàng thương mại tăng lên đáng kể sau khoảng thời gian khá dài giữ ổn định ở mức thấp để hỗ trợ tăng trưởng của nền kinh tế trong nước.

Cần ổn định mặt bằng lãi suất

Trước diễn biến trên, Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã yêu cầu hệ thống tổ chức tín dụng triển khai các biện pháp ổn định mặt bằng lãi suất, thực hiện mục tiêu xuyên suốt là giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát và hỗ trợ tăng trưởng bền vững.

Theo đó, NHNN yêu cầu các tổ chức tín dụng tuân thủ quy định về niêm yết và áp dụng lãi suất, tăng cường kiểm tra – kiểm soát nội bộ, xử lý nghiêm hành vi vi phạm. Đồng thời, cơ quan quản lý tiếp tục công khai lãi suất cho vay bình quân, chênh lệch lãi suất huy động – cho vay để bảo đảm minh bạch và tạo điều kiện cho người dân, doanh nghiệp dễ tiếp cận vốn.

Các TCTD cũng được yêu cầu chủ động cân đối nguồn – sử dụng vốn, bảo đảm thanh khoản, ưu tiên dòng vốn cho sản xuất kinh doanh, lĩnh vực ưu tiên và các động lực tăng trưởng. NHNN chi nhánh tại địa phương phải tăng cường giám sát, tổ chức thanh tra định kỳ và đột xuất, báo cáo kịp thời các trường hợp vi phạm.

Ở góc độ thực thi, việc ổn định mặt bằng lãi suất đòi hỏi các TCTD cải thiện quản trị rủi ro, công khai lãi suất minh bạch, đẩy mạnh cải cách thủ tục, giảm chi phí dịch vụ để hỗ trợ doanh nghiệp. Công tác truyền thông, đối thoại doanh nghiệp – ngân hàng cũng cần được chú trọng nhằm tháo gỡ vướng mắc, bảo đảm dòng vốn được hấp thụ hiệu quả.

Giới phân tích cho rằng đợt tăng lãi suất huy động từ đầu năm đến nay không chỉ xuất phát từ cạnh tranh với các kênh đầu tư khác, mà chủ yếu đến từ áp lực cân đối vốn trong hệ thống ngân hàng.

Theo ông Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng, Trường Đại học Nguyễn Trãi, cần phải ôn định mặt bằng lãi suất trong bối cảnh mới thông qua tiếp cận hệ thống, cân bằng động và kiến tạo nền tảng bền vững.

Ông Huy cho biết, từ quý IV/2025 đến nay, mặt bằng lãi suất huy động có xu hướng nhích lên, tại một số thời điểm ghi nhận mức cao ở một số tổ chức tín dụng. Đây không chỉ là phản ứng mang tính chu kỳ, mà phản ánh một giai đoạn “tái định giá chi phí vốn” trong bối cảnh nhu cầu tín dụng phục hồi, thanh khoản có sự phân hóa và môi trường quốc tế duy trì mặt bằng lãi suất cao. Ở bên ngoài, FED tiếp tục duy trì chính sách tiền tệ thận trọng, trong khi các yếu tố địa chính trị như chiến tranh Nga - Ukraine và căng thẳng Trung Đông kéo dài đã làm gia tăng áp lực lạm phát toàn cầu.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam vẫn giữ được những điểm tựa quan trọng: dòng vốn FDI tích cực, kiều hối ổn định, cán cân ngoại tệ tương đối thuận lợi. Những yếu tố này góp phần tạo dư địa để điều hành tỷ giá linh hoạt, qua đó hỗ trợ ổn định mặt bằng lãi suất. Tuy nhiên, yêu cầu đặt ra không chỉ là kiểm soát biến động ngắn hạn, mà là kiến tạo một nền tảng ổn định dài hạn, hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng và an toàn hệ thống, ông Huy đánh giá.

Ông Nguyễn Quang Huy cho rằng, diễn biến hiện nay cho thấy mặt bằng lãi suất đang dần hình thành một “vùng neo” mới với ba đặc trưng: Chi phí vốn toàn cầu duy trì ở mức cao, khiến điều kiện tài chính không còn nới lỏng như giai đoạn trước; Lãi suất vận động trong biên độ kiểm soát, gắn với thanh khoản, tỷ giá và kỳ vọng thị trường; Sự phân hóa giữa các tổ chức tín dụng ngày càng rõ nét, phản ánh quá trình tái cấu trúc và sàng lọc nội tại của hệ thống. "Trong trạng thái này, điều quan trọng không nằm ở việc kéo giảm lãi suất một cách cơ học, mà ở việc định hình kỳ vọng ổn định và giảm chi phí vốn một cách tự nhiên, bền vững", ông Huy nêu rõ.

Cân bằng giữa tỷ giá – lãi suất – thanh khoản

Cũng theo ông Nguyễn Quang Huy, lãi suất không thể tách rời ba biến số cốt lõi, đó là tỷ giá ổn định giúp giảm áp lực phải duy trì mức lãi suất cao để giữ chân dòng vốn; Thanh khoản được điều tiết linh hoạt giúp hạn chế các cú sốc cục bộ trên thị trường tiền tệ; Kỳ vọng thị trường được dẫn dắt rõ ràng giúp giảm hành vi phòng thủ và đầu cơ lãi suất.

"Một mặt bằng lãi suất ổn định không thể hình thành nếu chi phí vốn của hệ thống không được cải thiện. Do đó, trọng tâm cần đặt vào các giải pháp mang tính cấu trúc" ông Huy nêu quan điểm.

Cùng với đó, chuyên gia này lưu ý: Việc tăng vốn điều lệ thông qua phát hành ra công chúng và thu hút cổ đông chiến lược không chỉ nâng cao hệ số an toàn vốn, mà còn tạo nền tảng để các ngân hàng giảm phụ thuộc vào nguồn vốn huy động lãi suất cao. Khi “lớp đệm” vốn được củng cố, chi phí vốn bình quân có điều kiện giảm xuống một cách bền vững.

Phát hành trái phiếu dài hạn, cùng với việc mở rộng hợp tác với các tổ chức tài chính quốc tế - đặc biệt trong lĩnh vực tín dụng xanh - giúp hình thành các nguồn vốn ổn định, chi phí hợp lý. Đây là yếu tố quan trọng để giảm áp lực huy động ngắn hạn và tạo dư địa cho vay với lãi suất phù hợp hơn.

Thúc đẩy tiền gửi không kỳ hạn (CASA) thông qua phát triển hệ sinh thái dịch vụ và ngân hàng số là giải pháp mang tính nền tảng. Khi dòng tiền thanh toán được “giữ lại” trong hệ thống, chi phí vốn giảm xuống đáng kể, qua đó tạo điều kiện để điều chỉnh lãi suất cho vay theo hướng hỗ trợ nền kinh tế.

Ngoài ra, ông Huy cho rằng, việc ứng dụng công nghệ để tối ưu vận hành, đồng thời thúc đẩy các tiêu chuẩn xanh trong hoạt động tín dụng, không chỉ giúp giảm chi phí nội tại mà còn mở ra khả năng tiếp cận các nguồn vốn quốc tế ưu đãi. Đây là hướng đi giúp hệ thống ngân hàng vừa nâng cao hiệu quả, vừa tiệm cận các chuẩn mực phát triển bền vững.

Trong bối cảnh chi phí vốn gia tăng, việc điều chỉnh kế hoạch lợi nhuận theo hướng hài hòa, chia sẻ một phần với khách hàng cũng là một lựa chọn mang tính chiến lược. Điều này không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua giai đoạn khó khăn, mà còn góp phần củng cố chất lượng tín dụng và nền tảng tăng trưởng dài hạn.

"Ổn định mặt bằng lãi suất trong giai đoạn hiện nay không phải là một mục tiêu đơn lẻ, mà là kết quả của một quá trình điều hành tổng thể, trong đó các yếu tố vĩ mô và vi mô được kết nối chặt chẽ", ông Huy nhấn mạnh.