Lựa chọn mô hình canh tác phù hợp

Nông nghiệp xanh giờ đây không chỉ là giảm phân bón hóa học, thuốc bảo vệ thực vật mà còn là sử dụng nước tiết kiệm, giảm phát thải, tái sử dụng phụ phẩm và lựa chọn mô hình canh tác phù hợp với điều kiện tự nhiên.

Tại HTX Khiết Tâm, xã Thạnh An, TP. Cần Thơ, hướng đi này đã được triển khai từ nhiều năm qua. HTX có khoảng trên 300 ha sản xuất và là một trong những đơn vị tiên phong áp dụng tiêu chuẩn GlobalGAP trên toàn bộ diện tích.

Từ khâu lưu trữ thuốc bảo vệ thực vật đến sử dụng phân bón đúng thời điểm, đúng liều lượng, các quy trình đều được kiểm soát chặt chẽ. Dữ liệu sản xuất của nông dân và HTX cũng được cập nhật, quản lý và xác thực thông qua công cụ số ViRiCert, phục vụ đánh giá mức độ tuân thủ quy trình kỹ thuật của Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp.

Ông Nguyễn Ngọc Huấn, Giám đốc HTX Khiết Tâm, cho biết: “Chúng tôi đang áp dụng sạ thưa, thực hiện mô hình ‘1 phải 5 giảm’, nên sản xuất thuận lợi hơn rất nhiều. Đặc biệt, HTX không còn đốt rơm rạ sau thu hoạch. Rơm được thu gom để trồng nấm, tạo thêm nguồn thu nhập cho thành viên. Quan trọng hơn là chi phí sản xuất giảm đáng kể”.

Với sự hỗ trợ kỹ thuật của Viện Lúa Quốc tế (IRRI), Hiệp hội Ngành hàng Lúa gạo Việt Nam (Vietrisa) xây dựng công cụ ViRiCert nhằm đánh giá mức độ tuân thủ Quy trình kỹ thuật 4043 do Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật ban hành. Đây cũng là cơ sở để tiến tới công nhận, chứng nhận cho các HTX, nông dân và doanh nghiệp đủ điều kiện sử dụng nhãn hiệu “Gạo Việt xanh phát thải thấp”.

Cần Thơ là địa phương đầu tiên tại ĐBSCL triển khai ViRiCert để đánh giá mức độ tuân thủ quy trình canh tác lúa phát thải thấp, hướng tới xây dựng nhãn hiệu này.

Thay đổi cách nhìn về phụ phẩm nông nghiệp

Không chỉ thay đổi cách canh tác, người dân miền Tây còn đang thay đổi cách nhìn về phụ phẩm nông nghiệp. Từ thứ từng bị coi là phế phẩm và thường được đốt bỏ, rơm rạ nay trở thành nguyên liệu cho nhiều mô hình sản xuất.

Tại Đồng Tháp, nhiều hộ dân sử dụng chế phẩm Trichoderma để phân hủy rơm rạ rồi vùi lại vào đất; một số hộ thu gom, cuộn rơm để trồng nấm. Sau mỗi vụ nấm, phần rơm còn lại tiếp tục được tận dụng làm phân hữu cơ. Một nguồn phụ phẩm vì thế có thể trải qua nhiều vòng sản xuất, vừa tạo thêm thu nhập, vừa hạn chế đốt rơm ngoài đồng.

Ông Lê Tấn Phát, xã Long Bình, chia sẻ: "Đốt rơm, rạ thì gây ô nhiễm môi trường. Không đốt thì nguyên liệu để làm nấm sẽ ổn định, mình có thể làm quanh năm, nắng mưa gì vẫn sản xuất được. Nguyên liệu là rơm để làm nấm vừa có thu nhập, vừa mang lại hiệu quả kinhtế tốt cho hộ gia đình".

Thực tế cho thấy, kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp không nhất thiết bắt đầu bằng những công nghệ phức tạp hay khoản đầu tư lớn. Nhiều khi, chuyển đổi bắt đầu từ việc nhìn nhận phụ phẩm như một nguồn tài nguyên có thể tái sử dụng và tạo ra giá trị mới.

Theo các chuyên gia, khoa học công nghệ là nền tảng quan trọng của quá trình chuyển đổi xanh. Các hệ thống cảm biến theo dõi độ mặn, nhiệt độ, độ ẩm đất; công nghệ viễn thám, thiết bị bay không người lái, trí tuệ nhân tạo và Internet vạn vật đang giúp quản lý đồng ruộng chính xác hơn, qua đó tiết kiệm nước, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Trong sản xuất lúa, có ba nguồn phát thải chính là đốt rơm rạ sau thu hoạch, phát thải khí methane từ ruộng ngập nước liên tục và sử dụng dư thừa phân đạm.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Châu Minh Khôi, Phó Hiệu trưởng Trường Nông nghiệp, Đại học Cần Thơ cho biết, nhóm chuyên gia của trường đã nghiên cứu và triển khai các mô hình luân canh lúa với cây trồng cạn tại những khu vực thường xuyên chịu hạn hán, xâm nhập mặn. Việc đưa cây màu vào hệ thống canh tác giúp giảm thời gian ngập nước, hạn chế sử dụng phân đạm và tận dụng tốt hơn phụ phẩm nông nghiệp.

Những mô hình như lúa - tôm hữu cơ, tưới ngập khô xen kẽ hay tận dụng rơm rạ đang mở ra hướng đi mới cho nông nghiệp ĐBSCL. Một số mô hình tưới ngập khô xen kẽ được triển khai với mục tiêu giảm đáng kể phát thải methane; cùng với đó là các chương trình thí điểm tín chỉ carbon trong sản xuất lúa. Tuy nhiên, chuyển đổi xanh vẫn đối mặt với không ít rào cản về công nghệ, tài chính, thị trường và nguồn nhân lực.

Theo ông Lý Việt Hùng, Trung tâm Thích ứng biến đổi khí hậu và Trung hòa carbon, Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, chuyển đổi xanh cần tập trung vào bốn nhóm công nghệ then chốt: công nghệ số và hệ thống quan trắc thông minh; công nghệ sinh học và giống cây trồng thích ứng; quản lý nước gắn với năng lượng tái tạo; và nông nghiệp tuần hoàn hướng tới phát thải ròng bằng 0.

Thực tế diễn ra tại ĐBSCL cho thấy chuyển đổi xanh trong nông nghiệp không chỉ là câu chuyện giảm phát thải. Đó còn là cách sử dụng hiệu quả hơn đất, nước và phụ phẩm; đa dạng nguồn thu và nâng cao giá trị nông sản. Những mô hình đang được triển khai hôm nay chính là nền tảng để hình thành một nền nông nghiệp thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu và hướng tới phát triển bền vững.

Từ giảm phát thải trên đồng ruộng, tiết kiệm nước đến tái sinh rơm rạ và ứng dụng công nghệ số, nông nghiệp xanh đang mở ra một cách làm mới trên đất Chín Rồng. Đây không chỉ là giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu, mà còn là cơ hội để nông dân Miền Tây giảm chi phí, đa dạng thu nhập và nâng cao giá trị nông sản. Khi phụ phẩm trở thành tài nguyên, tài nguyên được sử dụng hiệu quả và sản xuất gắn với thị trường xanh, ĐBSCL có thêm nền tảng để phát triển nông nghiệp bền vững trong tương lai.