Ngay từ khi còn sống, các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác đã nhiều lần khẳng định rằng học thuyết của các ông không phải là cái gì bất biến mà là một học thuyết mở. Vì là một học thuyết mở nên những người đi sau không thể bê nguyên xi nó để áp dụng vào thực tiễn, cũng vậy, mỗi nền văn hóa, mỗi quốc gia, dân tộc, tùy đặc điểm dân tộc, văn hóa, lịch sử… của mình phải bổ sung cho phù hợp.

Trong bức thư gửi cho một nữ văn sĩngười Mỹ là Kvinhetskai năm 1887, Ph.Ăngghen đã nói rõ: “Lý luận của chúng tôi là lý luận của sự phát triển, chứ không phải là một giáo điều mà người ta phải học thuộc lòng và lắp lại một cách máy móc [1]”. V.I.Lênin là người kế tục xứng đáng sự nghiệp của Mác - Ph.Ăngghen, là người đã áp dụng học thuyết Mác - Ph.Ăngghen vào điều kiện lịch sử, xã hội của nước Nga một cách sáng tạo và phù hợp.

Thế nhưng ngay từ năm 1910, Lênin đã nhắc lại lời khẳng định Ph.Ăngghen “Học thuyết của chúng tôi - Ăngghen nói về mình và người bạn nổi tiếng của mình - không phải là một giáo điều mà là một kim chỉ nam cho hành động” và cho rằng quên điều này “thì chúng ta sẽ làm cho chủ nghĩa Mác trở thành phiến diện, quái dị, chết cứng, sẽ vứt bỏ linh hồn sống của nó, sẽ phá hủy cơ sở lý luận cơ bản của nó - tức là phép biện chứng [2]”. V.I.Lênin cũng nhấn mạnh “Chính vì chủ nghĩa Mác không phải là một giáo điều chết cứng, một học thuyết nào đó đã hoàn thành hẳn, có sẵn đâu vào đấy, bất di bất dịch, mà là một kim chỉ nam sinh động cho hành động, chính vì thế nó không thể không phản ánh sự biến đổi mạnh mẽ của điều kiện sinh hoạt xã hội [3]”.

Mác, Ăngghen, Lênin không phải là những vị thánh để có thể tiên đoán và vẽ ra một mô hình mà người sau cứ vậy làm theo. Ngay trong thời đại Mác, Ăngghen, Lênin còn sống thì chính các ông cũng đã thừa nhận có những dự báo mà các ông đưa ra đã không chính xác. Trong Lời nói đầu viết cho tác phẩm “Đấu tranh giai cấp ở Pháp từ 1848 đến 1850” của C.Mác, Ph.Ăngghen đã thừa nhận các ông đã sai lầm khi cho cách mạng xã hội chủ nghĩa sắp nổ ra ở châu Âu khi ấy [4].

Bản thân V.I.Lênin sau này cũng thừa nhận Cách mạng tháng Mười đã giành được thắng lợi "sau khi chúng ta đã trải qua rất nhiều thất bại và sai lầm to lớn [5]"; và trong xây dựng, phát triển kinh tế “chúng ta đã gặp nhiều thất bại nhất và mắc nhiều sai lầm nhất [6]". Sở dĩ như vậy là bởi “C.Mác chỉ có thể vạch ra những nguyên tắc chung nhất, phổ biến nhất, cơ bản nhất về chủ nghĩa xã hội (CNXH). Thời Mác sống chưa có thực tiễn xây dựng CNXH, vì thế, quan niệm về CNXH và con đường đi lên CNXH không tránh khỏi còn ít nhiều trừu tượng, có một số nhận định, phán đoán không được thực tiễn xác nhận [7]”.

Thế giới hiện nay có nhiều mô hình thể chế khác nhau, chỉ riêng con đường CNXH cũng đã có nhiều mô hình khác nhau. Mô hình CNXHđầu tiên phải kể tới mà tiêu biểu là kiểu CNXH Việt Nam, Trung Quốc (dựa trên nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin). Một số mô hình CNXH khác có thể kể tới như mô hình CNXH châu Mỹ Latin gần đây, mô hình CNXH kiểu Bắc Âu mà đại biểu tiêu biểu là Thụy Điển, mô hình CNXH kiểu bang Kerala, (Ấn Độ) và ở các Kibbutz của Israel… Các mô hình CNXH này cũng có những đóng góp nhất định vàosự phát triển chung đa dạng của nhân loại, đặc biệt phản ánh xu thế của nhân loại là đều trăn trở, suy tư tìm cho mình một con đường đi phù hợp.

Chẳng hạn, bang Kerala (Ấn Độ) nhiều năm đều do các đảng cánh tả cầm quyền, trong đó có Đảng Cộng sản Ấn Độ (CPI) và Đảng Cộng sản Ấn Độ mác-xít (CPI-M). Kerala hiện nay là một trong các bang phát triển nhất Ấn Độ.

Đảng Dân chủ xã hội Thụy Điển thành lập năm 1889. Khi thành lập đảng, họ không có cương lĩnh và điều lệ đảng của riêng mình, mà sử dụng nguyêncương lĩnh và điều lệ của Đảng Xã hội dân chủ Đức hồi đó, do Ăngghen sáng lập. Đảng Dân chủ Xã hội Thụy Điển đóng một vai trò chủ đạo trong nền chính trị Thụy Điển, đa số các cuộc bầu cử họ đều giành thắng lợi hoặc chi phối. Trong một thời gian dài Thụy Điển được xem là một hình mẫu tiêu biểu kiểu "con đường thứ ba", kết hợp giữa CNXH và kinh tế thị trường. CNXH Thụy Điển đã tạo được chế độ phúc lợi xã hội đáng mơ ước.

Chẳng hạn, người lao động về hưu được định kỳ lĩnh lương hưu đủ sống, người già yếu không tự lo liệu cuộc sống được thì có thể vào ở trong viện dưỡng lão của nhà nước, được hưởng sự chăm sóc y tế miễn phí, điều kiện sống tại đây tương đương với khách sạn 3 sao. Nếu người lao động thất nghiệp, họ được định kỳ lĩnh tiền cứu tế thất nghiệp, được các trung tâm giới thiệu việc làm của nhà nước miễn phí giới thiệu việc làm trong phạm vi toàn quốc. Nếu nơi làm việc mới cách xa chỗ ở hiện nay, nhà nước có thể giúp một phần kinh phí dọn nhà. Tất cả mọi người đều được đi học không mất tiền suốt đời.

Phụ nữ sinh con được nghỉ đẻ 18 tháng có lương. Nếu đến tháng thứ 18 lại có thaisẽ tiếp tục được nghỉ tiếp hưởng 90% lương cho đến khi đứa trẻ ra đời lại được hưởng chế độ nghỉ đẻ 18 tháng. Ngoài ra, nếu người vợ làm công việc tương đối quan trọng không thể hoặc không muốn nghỉ ở nhà quá lâu như vậy, thì hai vợ chồng có thể bàn bạc để chồng có thể nghỉ thay vợ…[8].

Mô hình CNXHở các Kibbutz của Israel là nỗ lực tạo ra một xã hội bình đẳng, cộng đồng dựa trên các nguyên tắc của CNXH được người Do Thái hiện thực hóa ở các kibbutz. CNXH ở các Kibbutz hoạt động theo các nguyên tắc: Sở hữu công cộng cả về tư liệu sản xuất và tư liệu tiêu dùng; quản lý, tổ chức tự quản, dân chủ, bình đẳng giữa các thành viên và đời sống, sinh hoạt với những chế độ phúc lợi xã hội tiện nghi, đầy đủ…[9].

Trong bài viết, “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về CNXH và con đường đi lên CNXH ở Việt Nam”, cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã viết: “Chúng ta cần một xã hội mà trong đó sự phát triển là thực sự vì con người”. Tác giả T.Eagleton - giáo sư Đại học Tổng hợp Lancaste, vương quốc Anh trong tác phẩm “Why Marx was right” (Tại sao Mác đúng?) đã viết: “Chủ nghĩa tư bản dù có lúc đạt được hiệu quả nhưng nó đã làm được điều đó bằng cái giá kinh hoàng của nhân loại. Đó là sự mất tự do được ngụy tạo bằng tự do, là bất công trong tình cảnh phân biệt giàu nghèo gia tăng, là nạn diệt chủng và phân biệt chủng tộc, là cưỡng bức, tước đoạt, áp đặt, tìm kiếm lợi nhuận bằng mọi giá, “là vô trách nhiệm với sự tồn vong của nhân loại. Tức là con đường tư bản chủ nghĩa đang đi cũng là đang đe dọa phá hủy toàn bộ hành tinh này [10]”.

Mỗi đất nước, mỗi dân tộc trên thế giới này có quyền tìm cho mình con đường đi phù hợp với dân tộc, đất nước mình, tất nhiên, đó phải là con đường đem tới ấm no, tự do, hạnh phúc cho đại bộ phận nhân dân.

Trong tác phẩm “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về CNXH và con đường đi lên CNXH ở Việt Nam”, cố TBT Nguyễn Phú Trọng đã khẳng định: "Xã hội XHCN là xã hội hướng tới các giá trị tiến bộ, nhân văn, dựa trên nền tảng lợi ích chung của toàn xã hội hài hòa với lợi ích chính đáng của con người, khác hẳn về chất so với các xã hội cạnh tranh để chiếm đoạt lợi ích riêng giữa các cá nhân và phe nhóm… Trong chế độ chính trị XHCN, mối quan hệ giữa Ðảng, Nhà nước và nhân dân là mối quan hệ giữa các chủ thể thống nhất về mục tiêu và lợi ích; mọi đường lối của Ðảng, chính sách, pháp luật và hoạt động của Nhà nước đều vì lợi ích của nhân dân, lấy hạnh phúc của nhân dân làm mục tiêu phấn đấu…[11]".

Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH (bổ sung, phát triển năm 2011) đã xác định 8 đặc trưng cơ bản của mô hình xã hội XHCN Việt Nam là: Xã hội XHCN mà Việt Nam hướng tới được xác định là xã hội dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; do nhân dân làm chủ; có nền kinh tế phát triển cao dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuất tiến bộ, phù hợp; có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; con người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện; các dân tộc trong cộng đồng Việt Nam bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng và giúp nhau cùng phát triển; có Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân do Đảng Cộng sản lãnh đạo; và có quan hệ hữu nghị, hợp tác với các nước trên thế giới.

Như vậy, “phường xã hội chủ nghĩa” không nên chỉ là một mô hình hành chính mới (hiện nay chưa được luật hóa) mà phải là một không gian thử nghiệm cho một cách quản trị tiến bộ hơn, nơi các giá trị công bằng, dân chủ và nhân văn được kiểm chứng trong đời sống hằng ngày. Đó là một đơn vị theo định hướng mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã nêu ra, đó là hạ tầng đồng bộ, hệ thống giáo dục và y tế phát triển, môi trường sống an toàn, dịch vụ công thuận tiện và chính quyền vận hành hiệu quả.

Nếu thực hiện tốt mô hình này, không chỉ tạo mô hình mới hiệu quả, có sức lan tỏa ra cả nước mà còn có thể trở thành một hình mẫu đáng chú ý cho quá trình phát triển của Việt Nam.

[1] C.Mác - Ph.Ăngghen, Toàn tập, Tập 36, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1999, tr. 796

[2] V.I.Lênin: Toàn tập, Tập 20, Nxb Tiến bộ, M. 1980, tr. 99

[3] V.I.Lênin: Toàn tập, Tập 20, sđd, tr. 103

[4] Xem: C. Mác - Ph. Ăng-ghen, Toàn tập, Tập 22, sđd, tr.761

[5] V. I. Lênin: Toàn tập, Tập 44, sđd, tr. 187

[6] V. I. Lênin: Toàn tập, Tập 44, sđd, tr. 188

[7] Lê Hữu Nghĩa: “Có phải chủ nghĩa Mác - Lênin đã lỗi thời”, in trong sách Lẽ phải của chúng ta, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004, tr. 67

[8] Xem: “Khảo sát về chủ nghĩa xã hội kiểu Thụy Điển”: https://nghiencuuquocte.org/2015/06/04/chu-nghia-xa-hoi-thuy-dien-p2/

[9] Xem thêm: “Chủ nghĩa xã hội ở các Kibbutz của Israel”: http://lyluanchinhtri.vn/home/index.php/quoc-te/item/1729-chu-nghia-xa-hoi-o-cac-kibbutz-cua-israel.html

[10] T.Eagleton:Tại sao Mác đúng?: Nxb Chính trị - Hành chính, Hà Nội. 2014, trang 19-21.

[11] Nguyễn Phú Trọng: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên CNXH ở Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2022, tr. 28