Thí điểm để kiểm nghiệm thực tiễn, điều chỉnh và hoàn thiện

Mới đây, tại buổi tiếp xúc cử tri Đơn vị bầu cử số 1 TP Hà Nội sau Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng các đại biểu Quốc hội đã trao đổi nhiều nội dung quan trọng liên quan định hướng phát triển Thủ đô trong giai đoạn mới, trong đó có gợi mở thí điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa”.

Theo gợi mở, mô hình có thể được triển khai tại một phường hoặc xã đang phát triển tốt, hoặc xây dựng mới một đơn vị đô thị quy mô lớn khoảng 500.000 đến 1 triệu dân, bảo đảm đồng bộ từ hạ tầng kỹ thuật, giáo dục, y tế, giao thông đến đô thị thông minh, môi trường sống, an ninh trật tự và quản trị xã hội.

Bên cạnh đó, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng nêu khả năng nghiên cứu một mô hình xã nông thôn xã hội chủ nghĩa gắn với sản xuất hiện đại, tự động hóa, ứng dụng khoa học - công nghệ và nâng cao chất lượng đời sống người dân. Nhấn mạnh đây là mô hình “làm thử để rút kinh nghiệm”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cho rằng nếu chưa đạt yêu cầu thì tiếp tục điều chỉnh, hoàn thiện trên cơ sở thực tiễn.

Theo định hướng được nêu, nếu mô hình được thực hiện thành công, đây không chỉ là một thử nghiệm chính sách, mà còn có thể trở thành động lực quan trọng thúc đẩy phát triển nhanh và bền vững cho Thủ đô. Xa hơn, mô hình hướng tới mục tiêu xây dựng đô thị văn minh, hiện đại, nhân văn, xứng đáng là trung tâm chính trị - hành chính quốc gia, đồng thời có sức lan tỏa về mô hình quản trị đô thị và nông thôn trong cả nước.

Việc đưa ra mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” trong bối cảnh hiện nay được nhìn nhận như một bước tiếp cận mới, trong đó nhấn mạnh tính thực tiễn, tính đo lường và khả năng kiểm chứng của các mục tiêu phát triển vốn trước đây thường mang tính định hướng khái quát.

Cụ thể hóa lý tưởng phát triển: Từ khái niệm đến mô hình đo đếm được

Trao đổi về gợi mở trên, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên là đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa - Xã hội cho rằng, điểm quan trọng nhất nằm ở việc đưa một khái niệm vốn ở tầm lý luận trở thành mô hình phát triển có thể đo lường và kiểm nghiệm ngay ở cấp cơ sở.

“Xã, phường xã hội chủ nghĩa” không đơn thuần là một khẩu hiệu chính trị, mà là nỗ lực cụ thể hóa lý tưởng phát triển vào đời sống hàng ngày của người dân. Điều đó thể hiện qua các yếu tố rất cụ thể như chất lượng giáo dục, điều kiện chăm sóc y tế, môi trường sống, hạ tầng đi lại, an sinh xã hội, sinh kế và mức độ an toàn của cộng đồng dân cư”, Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn.

Gợi mở của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trong buổi tiếp xúc cử tri ngày 4/5/2026 cũng đặt trọng tâm vào những câu hỏi rất đời thường nhưng cốt lõi: người dân sống ra sao, trẻ em được học tập như thế nào, dịch vụ y tế tiếp cận có thuận lợi không, môi trường sống có an toàn và văn minh hay không?

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, tính mới của mô hình nằm ở việc lấy người dân làm trung tâm đánh giá, trong đó hạnh phúc, sự hài lòng và chất lượng sống trở thành thước đo quan trọng nhất, thay vì chỉ tập trung vào các chỉ tiêu tăng trưởng hay phát triển hạ tầng đơn thuần.

Một trong những nội dung được nhấn mạnh trong mô hình là yếu tố sinh kế của người dân. Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, sinh kế chính là nền tảng quyết định tính bền vững của mọi mô hình phát triển xã hội. Không thể nói đến hạnh phúc hay văn minh nếu người dân không có việc làm ổn định, thu nhập bền vững và cơ hội phát triển lâu dài ngay trên chính địa bàn cư trú. Một mô hình xã, phường xã hội chủ nghĩa, theo đó, không chỉ đẹp về hạ tầng hay hiện đại về công nghệ, mà trước hết phải đảm bảo người dân “sống được, làm ăn được và nhìn thấy tương lai”.

Sinh kế trong mô hình này không chỉ là thu nhập, mà còn bao gồm khả năng tiếp cận giáo dục, y tế, nhà ở, bảo hiểm, dịch vụ công, cơ hội khởi nghiệp, kỹ năng số và khả năng tham gia vào các chuỗi giá trị kinh tế mới.

Ông cũng cho rằng việc gắn mô hình với thực tiễn phát triển địa bàn, đặc biệt là chú trọng sinh kế, là hướng tiếp cận đúng đắn, tránh tình trạng mô hình mang tính hình thức, thiếu tính bền vững. “Khi sinh kế được đặt ở trung tâm, người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà trở thành chủ thể tham gia và đồng sáng tạo trong quá trình phát triển”, ông Bùi Hoài Sơn phân tích.

Dự thảo của Hà Nội về mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” đề xuất hệ thống 54 tiêu chí để thí điểm trong đề án, PGS.TS Bùi Hoài Sơn đánh giá đây là một cách tiếp cận khoa học, giúp lượng hóa các mục tiêu phát triển vốn trước đây thường khó đo đếm.

Theo thông tin đề án, hệ thống tiêu chí bao trùm nhiều lĩnh vực như kinh tế, việc làm, thu nhập, hạ tầng, y tế, giáo dục, môi trường, chuyển đổi số và mức độ tham gia của người dân. Đáng chú ý, trong đó có hai chỉ số tổng hợp là chỉ số hạnh phúc và mức độ hài lòng chung của người dân.

Ông Bùi Hoài Sơn cho rằng, điểm tích cực là việc thiết kế hệ tiêu chí giúp tránh tình trạng đánh giá cảm tính, đồng thời tạo cơ sở minh bạch để theo dõi, điều chỉnh và nhân rộng mô hình nếu thành công.

Tuy nhiên, ông cũng lưu ý hệ tiêu chí cần được rà soát kỹ lưỡng theo ba nguyên tắc: phản ánh đúng bản chất mô hình, bảo đảm tính khả thi theo từng địa bànvà quan trọng là phải có nhóm tiêu chí phản ánh cảm nhận thực tế của người dân, bao gồm mức độ an toàn, niềm tin xã hội, sự gắn kết cộng đồng và chất lượng văn hóa ứng xử.

Tổ chức lại không gian phát triển: Nền tảng của đô thị và nông thôn mới

Đề cập việc tổ chức lại không gian phát triển,PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằngđây là yếu tố nền tảng trong mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa”. Mọi chính sách, dù ở cấp độ nào, cuối cùng đều phải được hiện thực hóa trên không gian sống cụ thể của người dân. Không gian phát triển nếu manh mún, thiếu kết nối sẽ khó tạo ra chất lượng sống cao, dù nguồn lực đầu tư lớn. Vì vậy, việc tái cấu trúc không gian sống - làm việc - học tập - y tế - văn hóa - quản trị cộng đồng là yêu cầu cốt lõi.

Ông Bùi Hoài Sơn cho rằng, việc tổ chức lại không gian đối với đô thị, điều này bao gồm hạ tầng ngầm, giao thông công cộng, không gian xanh, nhà ở phù hợp, dịch vụ số và an ninh đô thị. Đối với nông thôn, đó là tổ chức lại sản xuất, phát triển nông nghiệp công nghệ cao, liên kết vùng, làng nghề, du lịch cộng đồng và bảo tồn văn hóa. Việc tổ chức lại không gian phát triển cũng cho thấy mô hình không chỉ là cải cách quản trị xã hội, mà còn là một bài toán quy hoạch tổng thể, hướng tới xây dựng môi trường sống mới phù hợp với điều kiện phát triển hiện đại.

Một trong những thay đổi lớn nhất mà mô hình đặt ra là yêu cầu đổi mới phương thức quản trị cấp cơ sở. Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, chính quyền cơ sở không chỉ dừng lại ở việc giải quyết thủ tục hành chính, mà phải trở thành “nhạc trưởng” trong tổ chức phát triển cộng đồng. Điều này thể hiện ở ba chuyển đổi quan trọng:

Thứ nhất là quản trị dựa trên dữ liệu, giúp chính quyền nắm bắt chính xác nhu cầu người dân và đưa ra quyết sách kịp thời.

Thứ hai là quản trị có sự tham gia, trong đó người dân tham gia từ khâu xác định nhu cầu, xây dựng chính sách đến giám sát thực hiện.

Thứ ba là quản trị tích hợp, khi các lĩnh vực như y tế, giáo dục, môi trường, an ninh, sinh kế và chuyển đổi số được xử lý trong một hệ thống liên thông, thay vì tách rời.

Để thực hiện mô hình, cần có cơ chế thu hút doanh nghiệp và bảo đảm định hướng xã hội.PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng doanh nghiệp cần được xác định là đối tác phát triển thay vì chỉ là nhà tài trợ. Doanh nghiệp có thể tham gia vào nhiều lĩnh vực như hạ tầng số, nhà ở xã hội, dịch vụ giáo dục - y tế, kinh tế xanh, kinh tế đêm, thương mại địa phương, nông nghiệp công nghệ cao và du lịch cộng đồng...

Tuy nhiên, ông nhấn mạnh cần có cơ chế đặc thù như PPP linh hoạt, ưu đãi đất đai và tín dụng, cơ chế đặt hàng dịch vụ công và chia sẻ rủi ro đầu tư. Quan trọng hơn, sự tham gia của doanh nghiệp phải nằm trong một “khế ước phát triển”, bảo đảm hài hòa giữa lợi ích kinh tế và lợi ích cộng đồng, giữa tăng trưởng và công bằng xã hội.

Về tiêu chí lựa chọn địa bàn thí điểm, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng yếu tố quan trọng nhất là khả năng tạo ra mô hình có tính thuyết phục và khả năng lan tỏa. Địa bàn thí điểm không nhất thiết phải là nơi hoàn hảo nhất, nhưng cần có nền tảng hạ tầng tương đối, hệ thống chính trị năng động, cộng đồng dân cư đồng thuận và dư địa để tổ chức lại không gian phát triển.

Đặc biệt, người dân phải thực sự sẵn sàng tham gia, bởi mô hình này không thể thành công nếu thiếu niềm tin và sự đồng thuận xã hội. Chính người dân là yếu tố quyết định để biến mô hình từ thiết kế chính sách thành hiện thực sống động.

Đề xuất thí điểm mô hình “xã, phường xã hội chủ nghĩa” được đánh giá là một bước đi mang tính thử nghiệm chính sách quan trọng, hướng tới việc cụ thể hóa các mục tiêu phát triển bền vững ngay từ cấp cơ sở.Nếu triển khai bài bản, mô hình không chỉ góp phần nâng cao chất lượng quản trị đô thị và nông thôn, mà còn có thể trở thành cơ sở thực tiễn quan trọng để hoàn thiện lý luận phát triển trong giai đoạn mới.