Chuyên gia hiến kế hướng xử lý

Chỉ còn vài ngày nữa, các trường đại học sẽ bắt đầu đợt lọc ảo và xét tuyển theo kế hoạch. Tuy nhiên, đến thời điểm này, vụ việc tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang vẫn đang được cơ quan điều tra xác minh, trong khi 328 thí sinh của điểm thi này vẫn được phép đăng ký xét tuyển đại học theo quy định hiện hành.

Điều khiến dư luận quan tâm là nếu sau khi các trường hoàn tất xét tuyển mới có kết luận và phát hiện một số trường hợp vi phạm thì việc xử lý sẽ được thực hiện như thế nào để vừa bảo đảm quyền lợi của những học sinh học thật, thi thật, vừa không làm ảnh hưởng đến cơ hội của hàng triệu thí sinh khác.

Trao đổi với phóng viên VOV.VN, TS Sái Công Hồng, chuyên gia về khảo thí và kiểm định chất lượng giáo dục cho rằng đây là bài toán rất khó bởi nếu xử lý cực đoan theo bất kỳ hướng nào cũng có thể dẫn đến hệ quả không mong muốn.

Theo ông, điều đầu tiên cần khẳng định là không thể mặc nhiên coi cả 328 thí sinh đều vi phạm, bởi trong số đó chắc chắn có những em học thật, thi thật và hoàn toàn không liên quan đến sai phạm. Từ đó, TS Sái Công Hồng đề xuất tạm thời tách nhóm thí sinh này khỏi quy trình xét tuyển chung, trong khi các trường đại học vẫn tiếp tục xét tuyển bình thường đối với các thí sinh còn lại. Riêng nhóm 328 thí sinh sẽ được đưa vào diện xét tuyển có điều kiện hoặc xét tuyển riêng sau khi có kết luận chính thức của cơ quan điều tra.

Lý giải cho đề xuất này, ông cho rằng bản chất của xét tuyển đại học là quá trình cạnh tranh trực tiếp giữa các thí sinh. Chỉ cần một thí sinh có điểm cao xuất hiện trong danh sách cũng có thể làm thay đổi vị trí của những người xếp phía sau. "Một trường hợp không hợp lệ có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền trên toàn bộ hệ thống xét tuyển, chứ không chỉ ảnh hưởng đến một chỉ tiêu riêng lẻ", TS Sái Công Hồng nhấn mạnh.

Theo ông, nếu chỉ sau khi các trường đã hoàn tất tuyển sinh mới phát hiện có thí sinh vi phạm thì dù kết quả trúng tuyển của người đó bị hủy, công bằng cũng chưa chắc được khôi phục, bởi hệ thống xét tuyển hiện nay không tự động chạy lại sau khi các trường đã công bố kết quả và thí sinh đã xác nhận nhập học.

Vì vậy, ông cho rằng cơ quan quản lý có thể nghiên cứu các phương án như giữ lại một phần chỉ tiêu dự phòng, xét tuyển có điều kiện đối với nhóm thí sinh đang được xác minh hoặc bổ sung chỉ tiêu sau khi có kết luận cuối cùng để bảo đảm quyền lợi cho những thí sinh bị ảnh hưởng.

Ở góc nhìn khác, ông Lê Viết Khuyến, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ GD&ĐT), cho rằng, điều quan trọng nhất hiện nay là mọi phương án xử lý đều phải dựa trên kết luận của cơ quan điều tra và tuân thủ đúng quy chế tuyển sinh. "Khi chưa có kết luận thì không thể kết tội ai, cũng không thể tự ý loại các em khỏi hệ thống xét tuyển", ông nhấn mạnh.

Theo ông Khuyến, hiện cũng có ý kiến đề xuất tách hơn 300 thí sinh khỏi hệ thống lọc ảo, hủy kết quả thi hoặc tổ chức thi lại. Tuy nhiên, tất cả chỉ có thể xem xét khi có kết luận điều tra chính thức. Ông cũng cho rằng nếu sau này cơ quan điều tra xác định có thí sinh vi phạm thì phải xử lý nghiêm theo quy định, kể cả trường hợp đã nhập học đại học nếu đủ căn cứ pháp lý.

Đối với băn khoăn nhóm thí sinh này có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của các thí sinh khác, ông Khuyến cho rằng Bộ GD&ĐT cần tính toán phương án kỹ thuật phù hợp. "Nếu sau này phải loại một số thí sinh thì Bộ có thể cho phép các trường tuyển bổ sung số lượng tương ứng, tức phần chỉ tiêu này không tính vào tổng chỉ tiêu chính thức của trường. Như vậy vừa bảo đảm quyền lợi của các thí sinh khác, vừa không làm ảnh hưởng đến quá trình tuyển sinh", ông đề xuất.

Bảo đảm công bằng nhưng cũng phải nhân văn với người học

Theo thầy Đinh Đức Hiền - Giám đốc điều hành Trường Tiểu học, THCS và THPT FPT Bắc Giang, cho rằng mọi phương án xử lý cần bảo đảm đồng thời ba nguyên tắc là thượng tôn pháp luật, công bằng với toàn bộ thí sinh và nhân văn với những học sinh chưa được chứng minh có lỗi.

Theo thầy Hiền, trong vụ việc này cần tách bạch giữa trách nhiệm của từng thí sinh và giá trị sử dụng của kết quả thi. Việc chưa xác định được lỗi của từng cá nhân không đồng nghĩa mọi kết quả đều đủ độ tin cậy để sử dụng trong tuyển sinh, nhưng cũng không thể mặc nhiên coi tất cả thí sinh đều gian lận.

Từ đó, thầy đề xuất tạm thời tách 328 thí sinh khỏi hệ thống lọc ảo như một biện pháp kỹ thuật nhằm tránh phát sinh thêm hệ quả trong khi chờ kết luận điều tra. Theo thầy, việc này không phải là kết luận các em vi phạm mà chỉ là tạm thời chưa sử dụng một nhóm dữ liệu còn đang được xác minh.

Về lâu dài, thầy Hiền đưa ra hai phương án.Phương án 1: Hủy kết quả thi của 328 thí sinh, thi lại tại kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2027. Theo thầy Đinh Đức Hiền, cơ sở của phương án này là một kết quả thi chỉ có giá trị khi được hình thành trong điều kiện bảo đảm tính độc lập, khách quan và đúng quy chế. Nếu buổi thi đã bị can thiệp đến mức cơ quan có thẩm quyền không thể xác định phần nào phản ánh đúng năng lực thực của từng thí sinh thì việc tiếp tục sử dụng kết quả đó trong tuyển sinh có thể làm phát sinh nghi ngại về tính công bằng.

Theo phương án này, kết quả thi của 328 thí sinh sẽ bị hủy và các em tham dự lại kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2027. Việc hủy kết quả là xử lý đối với giá trị sử dụng của bài thi, không đồng nghĩa với việc kết luận tất cả 328 thí sinh đều chủ động gian lận.

Ưu điểm của phương án là loại bỏ khỏi hệ thống tuyển sinh những kết quả không còn đủ độ tin cậy, qua đó bảo đảm tính nghiêm minh và sự thống nhất của kỳ thi. Tuy nhiên, hạn chế là những học sinh không tham gia, không sử dụng thông tin trái quy chế hoặc không đủ khả năng phản ứng trước một tình huống bất thường do người lớn tạo ra có thể bị ảnh hưởng. Nếu chỉ hủy kết quả mà không có cơ chế khắc phục, các em có thể mất cơ hội xét tuyển trong năm 2026 dù trách nhiệm cá nhân chưa được chứng minh.

Phương án 2: Tổ chức thi lại và xét tuyển bằng chỉ tiêu bổ sung riêng. Ở phương án thứ hai, thầy Hiền đề xuất không sử dụng kết quả thi đang được xác minh trong đợt xét tuyển chung. Thay vào đó, 328 thí sinh được tổ chức một kỳ thi lại trong điều kiện độc lập, bảo mật và giám sát chặt chẽ.

Sau khi có kết quả mới, nhóm thí sinh này sẽ tham gia một đợt xét tuyển riêng. Những trường đại học có thí sinh đủ điều kiện trúng tuyển có thể được bổ sung chỉ tiêu tương ứng, không điều chỉnh giảm chỉ tiêu đã dành cho đợt xét tuyển chung.

Theo thầy Hiền, ưu điểm của phương án này là tạo cơ hội đánh giá lại năng lực bằng dữ liệu khảo thí mới, thay vì tiếp tục sử dụng kết quả đang bị nghi ngờ hoặc hủy bỏ hoàn toàn cơ hội của các thí sinh. Đồng thời, phương án này cũng không ảnh hưởng đến quyền lợi của các thí sinh đã tham gia đợt xét tuyển chung. Về bản chất, đây là giải pháp tạo lập lại kết quả khảo thí trong trường hợp kết quả ban đầu không còn đủ độ tin cậy để sử dụng trong tuyển sinh.

"Nhân văn không phải là bỏ qua sai phạm. Nhân văn là không để học sinh phải gánh chịu hậu quả suốt cuộc đời chỉ vì hệ thống mà người lớn đã không làm tròn trách nhiệm của mình", thầy Đinh Đức Hiền nhấn mạnh.

Theo các chuyên gia, dù lựa chọn phương án nào thì mục tiêu cuối cùng vẫn phải là bảo đảm quyền lợi của những học sinh học thật, thi thật, xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm nếu có và giữ được sự công bằng, minh bạch của toàn bộ hệ thống tuyển sinh đại học.