Việc Hà Nội nghiên cứu điều chỉnh cục bộ Quy hoạch phân khu đô thị khu vực hồ Hoàn Kiếm và phụ cận không chỉ đặt ra câu chuyện về mở rộng quảng trường, chỉnh trang không gian đô thị hay bổ sung những công trình mang tính biểu tượng. Đằng sau những thay đổi về quy hoạch là bài toán lớn hơn: Hà Nội sẽ ứng xử thế nào với những giá trị văn hóa, lịch sử đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ?

Theo phương án đang được lấy ý kiến cộng đồng dân cư, khu vực hồ Hoàn Kiếm được nghiên cứu tổ chức thành một quảng trường lớn mang tính biểu tượng của Thủ đô, kết nối với quảng trường Cách mạng Tháng Tám và Nhà hát Lớn, hình thành quần thể “Lịch sử - Văn hóa - Nghệ thuật”. Cùng với đó là định hướng mở rộng không gian kết nối quanh hồ và nghiên cứu bổ sung một số công trình mới.

Trong bối cảnh Quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm mở ra cơ hội tổ chức lại không gian Hồ Gươm theo hướng rộng mở, hiện đại hơn, yêu cầu đặt ra là sự phát triển ấy phải hài hòa với cảnh quan và những giá trị vốn có. Mở rộng không gian không đồng nghĩa với thay đổi tỷ lệ giữa con người, cảnh quan và di sản.

Bởi vậy, câu hỏi không chỉ là Hà Nội có cần thêm một biểu tượng mới hay không, mà quan trọng hơn là biểu tượng ấy sẽ hài hòa thế nào với một không gian vốn đã là biểu tượng của Thủ đô.

Không nhất thiết phải đặt thêm biểu tượng giữa lòng Hồ Gươm

Trao đổi với PV Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam, nhà văn, nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến, người nhiều năm nghiên cứu về Hà Nội, cho rằng, Hồ Gươm vốn đã mang giá trị biểu tượng đặc biệt trong đời sống của người Hà Nội. Vì vậy, việc đưa thêm một công trình biểu tượng vào khu vực này cần được cân nhắc rất kỹ.

Theo ông Tiến, xét về cảnh quan, Hồ Gươm hiện đã tương đối hoàn chỉnh. Đây cũng là không gian có diện tích không lớn nhưng gắn bó sâu sắc với nhiều thế hệ người Hà Nội. Bất kỳ một công trình mới nào xuất hiện tại đây đều có thể tạo ra sự thay đổi đáng kể trong cảm nhận của cộng đồng về một không gian vốn đã rất quen thuộc.

Ông Tiến cho rằng, thay vì tìm cách bổ sung thêm biểu tượng, trước hết nên tập trung xử lý những công trình chưa phù hợp, đồng thời chỉnh trang cảnh quan và kiến trúc xung quanh hồ theo hướng hài hòa hơn. Việc lựa chọn vật liệu cũng cần chú ý đến đặc trưng của không gian lịch sử, tránh lạm dụng những vật liệu quá hiện đại khiến cảnh quan Hồ Gươm trở nên xa lạ với vẻ trầm mặc vốn có.

Từ góc nhìn này, việc hạ giải một số công trình ở phía Đông Hồ Gươm được đánh giá là hướng đi phù hợp. Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến lưu ý, Bưu điện Hà Nội được Trung Quốc viện trợ xây dựng từ năm 1973 và hoàn thành năm 1978, trong bối cảnh đất nước vẫn còn chiến tranh. Công trình được xây dựng khi việc tham vấn rộng rãi ý kiến người dân cũng như giới chuyên môn về kiến trúc, văn hóa, lịch sử chưa được đặt ra như hiện nay.

Sự hiện diện của những khối nhà lớn tại khu vực này theo thời gian đã ảnh hưởng đáng kể đến không gian quanh hồ. Việc hạ giải Bưu điện và trụ sở UBND thành phố, theo ông, có thể giúp mở rộng không gian phía Đông, tạo sự thông thoáng và tăng khả năng kết nối Hồ Gươm với các không gian, công trình văn hóa lịch sử lân cận như vườn hoa Lý Thái Tổ, các vườn hoa và khu vực Nhà hát Lớn, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam.

Xa hơn, không gian này còn có thể được kết nối với trục cảnh quan sông Hồng, hình thành một quần thể văn hóa - lịch sử có sự liên kết thay vì chỉ tập trung vào phạm vi mặt hồ.

Cách tiếp cận đó cho thấy chỉnh trang Hồ Gươm không nhất thiết phải bắt đầu bằng việc xây thêm, mà có thể bắt đầu từ việc giảm bớt những yếu tố gây cản trở, mở rộng không gian công cộng và khôi phục mối liên hệ giữa hồ với các di tích, cảnh quan xung quanh.

Đừng để Hồ Gươm trở thành nơi "bội thực" biểu tượng

Một trong những vấn đề được quan tâm là đề xuất xây dựng các công trình có quy mô lớn hơn, trong đó có ý tưởng về tháp tài chính, khách sạn hoặc những công trình mới tại khu vực quanh Hồ Gươm.

Theo nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến, Hồ Gươm và khu vực phụ cận từ lâu đã là khu đất có giá trị rất cao, vì vậy luôn có sức hấp dẫn đối với các hoạt động khai thác thương mại. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa mọi công trình đều cần được đặt tại khu vực này.

Với tháp tài chính, ông cho rằng, Hà Nội hiện có nhiều không gian mới sau quá trình mở rộng đô thị, trong khi hệ thống hạ tầng kết nối hai bờ sông Hồng cũng đang được đầu tư. Do đó, không nhất thiết phải đặt một công trình cao tầng như vậy ngay cạnh Hồ Gươm.

Nếu một công trình quá cao được xây dựng ở phía Đông, không gian quanh hồ vốn đang được nghiên cứu mở rộng sẽ tiếp tục bị thu hẹp về cảm nhận thị giác. Đáng chú ý, công trình này cũng có thể tác động đến không gian ánh sáng phía Đông Hồ Gươm - yếu tố vốn có ý nghĩa nhất định trong quan niệm văn hóa, tín ngưỡng phương Đông.

Từ đó, ông Nguyễn Ngọc Tiến cho rằng, nếu Hà Nội muốn xây dựng những công trình kiến trúc mang tính biểu tượng mới, nên tìm những không gian rộng rãi hơn thay vì tiếp tục dồn thêm công trình vào khu vực Hồ Gươm.

“Việc cứ dồn quá nhiều các biểu tượng vào khu vực Hồ Gươm thì dẫn đến bội thực các công trình. Hà Nội hiện đã mở rộng rất lớn về không gian đô thị, hoàn toàn có thể lựa chọn những vị trí khác để tạo dựng biểu tượng mới”.

Theo hướng này, một công trình biểu tượng sẽ có điều kiện phát huy giá trị tốt hơn nếu được đặt trong không gian đủ rộng, có khả năng quan sát từ nhiều hướng và trở thành điểm đến công cộng mới. Điều đó cũng góp phần phân bổ lại các hoạt động văn hóa, vui chơi, lễ hội thay vì để mọi dòng người tiếp tục tập trung vào khu vực trung tâm lịch sử.

Đây không chỉ là câu chuyện về kiến trúc. Việc tập trung quá nhiều công trình và hoạt động vào Hồ Gươm còn có thể làm gia tăng áp lực lên giao thông, đời sống cư dân và hoạt động thương mại vốn đã sôi động quanh khu vực này.

Bởi vậy, thay vì đặt mục tiêu tạo thêm một biểu tượng ngay tại nơi đã có biểu tượng, Hà Nội có thể nhìn rộng hơn về không gian đô thị để hình thành những trung tâm văn hóa, kiến trúc mới. Cách làm này vừa tạo thêm điểm nhấn cho Thủ đô, vừa giúp giảm áp lực lên khu vực Hồ Gươm.

Nhìn về giá trị của Hồ Gươm, nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến cho rằng, đây không chỉ là một không gian có nhiều di tích vật thể mà còn chứa đựng những giá trị văn hóa phi vật thể, tiêu biểu là truyền thuyết vua Lê Lợi trả kiếm cho thần Kim Quy. Chính những lớp ký ức ấy đã góp phần làm nên vị thế đặc biệt của Hồ Gươm trong tâm thức người Hà Nội.

“Vì vậy, điều Hồ Gươm cần lúc này không nhất thiết là thêm một công trình mới. Nên tước bỏ những cái gì không hợp lý quanh khu vực Hồ Gươm và không xây thêm bất cứ một công trình nào nữa ở quanh hồ. Thay vào đó, việc mở rộng vừa phải không gian công cộng, chỉnh trang những công trình chưa phù hợp và tăng kết nối Hồ Gươm với các di sản, không gian văn hóa xung quanh có thể tạo nên một quần thể đặc trưng của Hà Nội”, nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến chia sẻ.

Theo ông, đó cũng là cách để Hồ Gươm trở thành điểm nối giữa Hà Nội của hôm qua với Hà Nội hôm nay và tương lai - nơi những giá trị mới được hình thành nhưng không lấn át những lớp ký ức đã làm nên bản sắc của một không gian vốn từ lâu đã là biểu tượng của Thủ đô.