Hướng tới Ngày Khí tượng Thế giới năm 2026, nhằm giúp bạn đọc hiểu rõ hơn về công tác dự báo thời tiết cũng như những khó khăn trong việc “bắt bệnh ông trời”, phóng viên đã có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Văn Hưởng -Trưởng phòng Dự báo Thời tiết, Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, thuộc Cục Khí tượng Thủy văn, Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Phóng viên: Thưa ông, những yếu tố nào khiến dự báo mưa lớn cục bộ, lũ quét, sạt lở đất trở nên đặc biệt khó khăn?

Ông Nguyễn Văn Hưởng: Trên thực tế mưa lớn cục bộ có thể chỉ xảy ra trong phạm vi rất hẹp khiến các trạm đo khó có thế ghi nhậ kịp thời. Lũ quét, sạt lở đất thường xảy ra trên một khu vực rất hẹp và diễn biến rất nhanh, thường xảy ra chỉ vài giờ, thậm chí vài phút sau khi mưa lớn bắt đầu. Khoảng thời gian từ lúc nhận diện nguy cơ đến khi thảm họa xảy ra quá ngắn để đưa ra cảnh báo sớm hữu hiệu.

Mỗi sườn núi có một ngưỡng chịu nước khác nhau. Việc xác định chính xác khi nào đất đạt đến trạng thái "bão hòa" để sạt lở đòi hỏi dữ liệu chi tiết về độ dốc, loại đất và thảm thực vật tại từng vị trí cụ thể.

Dự báo định lượng mưa là vấn đề cực khó, đặc biệt là định lượng mưa cho một trận mưa và cho một khu vực nhỏ (một tỉnh/thành phố, một xã/phường). Đối với hiện tượng lũ quét, sạt lở đất hiện nay chỉ mới dừng ở mức cảnh báo hiện tượng có nguy cơ xảy ra rất cao, cao, trung bình.

Phóng viên: Khi có sự khác biệt giữa các mô hình dự báo quốc tế, dự báo viên sẽ xử lý và đưa ra quyết định cuối cùng như thế nào?

Ông Nguyễn Văn Hưởng: Như nói ở trên, bản chất khí quyển là hỗn loạn nên luôn tồn tại sự khác biệt giữa các mô hình dự báo, ít hoặc nhiều. Chính vì vậy, trong tác nghiệp hằng ngày, dự báo viên không lựa chọn một cách máy móc theo một mô hình cố định, mà xử lý theo quy trình chuyên môn chặt chẽ. Trong điều kiện thời tiết bình thường, các dự báo viên trực ca sẽ thảo luận nhóm, so sánh kết quả của từng mô hình với số liệu quan trắc thực tế tại khu vực dự báo để đánh giá mô hình nào đang phản ánh sát thực tế hơn, mô hình nào có xu thế lệch. Trên cơ sở đó, kết hợp kinh nghiệm phân tích synop, ảnh mây vệ tinh, radar và hiểu biết về đặc điểm khí hậu địa phương, dự báo viên sẽ đưa ra phương án cuối cùng.

Trong điều kiện khí tượng thủy văn nguy hiểm như bão, áp thấp nhiệt đới, mưa lớn, không khí lạnh hay nắng nóng gay gắt, quy trình được nâng lên một mức cao hơn. Khi hiện tượng nguy hiểm chưa ảnh hưởng trực tiếp đến khu vực dự báo, ngoài nhóm trực ca còn có sự tham gia của các chuyên gia theo từng lĩnh vực để phân tích sâu các sản phẩm mô hình, xây dựng nhiều kịch bản có khả năng xảy ra nhất và đánh giá xác suất của từng kịch bản trước khi thống nhất phương án chính thức. Khi hiện tượng đã hoặc sắp ảnh hưởng trực tiếp, dự báo viên sẽ liên tục cập nhật số liệu thực đo, “kiểm định ngược” các mô hình để xác định mô hình nào đang cho kết quả tối ưu ở từng thời điểm; đồng thời tổ chức thảo luận nhóm mở rộng, trao đổi với các trung tâm dự báo quốc tế khi cần thiết, nhằm thống nhất nhận định. Nếu xuất hiện dấu hiệu thay đổi so với dự báo trước đó, bản tin sẽ được cập nhật và điều chỉnh kịp thời, đảm bảo thông tin đến người dân và cơ quan chỉ đạo luôn sát thực tế và phản ánh đúng mức độ rủi ro.

Phóng viên: Quy trình xây dựng một bản tin dự báo bão hoặc mưa lớn hiện nay được thực hiện qua những bước nào?

Ông Nguyễn Văn Hưởng: Đối với các loại hình bản tin khí tượng, thủy văn và hải văn được chia làm 02 loại, đó là bản tin khí tượng thủy văn và hải văn trong điều kiện bình thường và bản tin khí tượng, thủy văn và hải văn trong điều kiện nguy hiểm; các bản tin trong cả 02 loại hình này đều được thực hiện theo các quy trình 8 bước:

Bước 1: Thu thập, xử lý các loại thông tin, dữ liệu

Bước 2: Phân tích, đánh giá hiện trạng

Bước 3: Thực hiện các phương án dự báo, cảnh báo

Bước 4: Thảo luận dự báo, cảnh báo

Bước 5: Xây dựng bản tin dự báo, cảnh báo

Bước 6: Cung cấp bản tin dự báo, cảnh báo

Bước 7: Bổ sung bản tin dự báo, cảnh báo

Bước 8: Đánh giá chất lượng dự báo, cảnh báo.

Phóng viên: Ông có thể cho biết công việc của một dự báo viên trong một ngày cao điểm như thế nào?

Ông Nguyễn Văn Hưởng: Do đặc thù của công việc dự báo khí tượng thủy văn và hải văn mà các dự báo viên của Trung tâm Dự báo quốc gia và các đài khu vực cũng như các đài tỉnh cần phải phân tích dữ liệu, theo dõi phát hiện các hiện tượng thời tiết, thủy văn, hải văn liên tục để đưa ra các thông tin dự báo, cảnh báo nên công việc của các dự báo viên khí tượng thủy văn cần phải thay nhau trực liên tục trong 24 giờ. Trong những ngày có các hiện tượng thời tiết nguy hiểm xảy ra như: bão/ATNĐ, mưa lớn diện rộng, lũ, ngập lụt, lũ quét,… cường độ làm việc của các dự báo viên tăng lên rất nhiều.

Một cao điểm của thiên tai bắt đầu bằng việc cập nhật số liệu quan trắc mới nhất từ hệ thống trạm quan trắc khí tượng thủy văn trên cả nước và các khu vực lân cận trên thế giới; trong đó chỉ riêng mạng lưới trạm KTTV quốc gia hiện có: 2.871 trạm KTTV, bao gồm: 215 trạm khí tượng bề mặt (gồm: 97 trạm cơ bản, 118 trạm phổ thông); gần 4000 trạm mưa tự động, 437 trạm thủy văn (gồm: 67 trạm cơ bản, 370 trạm phổ thông); 29 trạm hải văn (gồm: 14 trạm cơ bản, 15 trạm phổ thông); cùng với đó là số liệu thám không, radar thời tiết, ảnh mây vệ tinh và các mô hình dự báo số trị khí tượng toàn cầu và khu vực, các sản phẩm dự báo tổ hợp; các sản phẩm dự báo thủy văn, hải văn. Trên cơ sở đó, các dự báo viên thảo luận, so sánh các kịch bản, đánh giá xu thế phát triển của hình thế kttv nguy hiểm để đưa ra nhận định thống nhất.

Trong ngày cao điểm, các bản tin thiên tai được cập nhật liên tục với tần suất 3 tiếng, 6 tiếng, thậm chí từng giờ, nửa tiếng một. Chúng tôi theo dõi diễn biến thực tế liên tục, kịp thời hiệu chỉnh khi có thay đổi, đồng thời phối hợp chặt chẽ với cơ quan phòng chống thiên tai và các cơ quan truyền thông để đảm bảo thông tin đến người dân nhanh chóng, chính xác và dễ hiểu.

Áp lực lớn nhất là yêu cầu về tính kịp thời và độ tin cậy, bởi mỗi bản tin đều có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyết định ứng phó của chính quyền và người dân.

Phóng viên: Trong bối cảnh thiên tai ngày càng cực đoan, ôngcảm nhận trách nhiệm của người làm dự báo hiện nay ra sao?

Ông Nguyễn Văn Hưởng:Biến đổi khí hậu đang khiến các hiện tượng thời tiết ngày càng bất thường và cực đoan hơn, cả về cường độ lẫn tần suất, các hiện tượng thiên tai ngày xưa rất hiếm xảy ra thì trong bối cảnh biến đổi khí hậu lại xảy ra một cách thường xuyên hơn. Điều đó đặt ra yêu cầu rất cao đối với công tác dự báo.

Trách nhiệm của người làm dự báo viên hiện nay không chỉ dừng ở việc đưa ra nhận định về thời tiết, mà còn phải dự báo sớm hơn, chi tiết hơn và gắn với mức độ rủi ro cụ thể, truyền đạt thông tin dễ hiểu. Giúp cơ quan quản lý và người dân hiểu được nguy cơ và chủ động phương án ứng phó.

Mỗi bản tin được ban hành không chỉ là sản phẩm chuyên môn, mà còn là trách nhiệm xã hội, bởi phía sau đó là an toàn tính mạng, tài sản và sinh kế của người dân.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm cho thiên tai ngày càng cực đoan, bất thường và khó dự báo, chúng tôi nhận thấy trách nhiệm của người làm công tác dự báo khí tượng thủy văn hiện nay ngày càng lớn và áp lực hơn trước rất nhiều. Mỗi bản tin dự báo, cảnh báo không chỉ mang ý nghĩa cung cấp thông tin mà còn là cơ sở quan trọng để các cơ quan quản lý nhà nước, chính quyền địa phương và người dân chủ động triển khai các biện pháp phòng tránh, giảm nhẹ thiệt hại do thiên tai gây ra. Vì vậy, người làm dự báo phải luôn nêu cao tinh thần trách nhiệm, làm việc nghiêm túc, khách quan và thận trọng trong từng khâu phân tích số liệu, nhận định tình hình, thực hiện dự báo, cảnh báo và ban hành bản tin.

Trong điều kiện thời tiết, thủy văn diễn biến nhanh và nhiều hiện tượng vượt ngưỡng cực đoan, các dự báo viên cần theo dõi sát tình hình thực tế, chủ động cập nhật thông tin mới, tăng cường phân tích các kịch bản có thể xảy ra để đưa ra cảnh báo sớm và kịp thời. Điều đó đòi hỏi không chỉ trình độ chuyên môn vững vàng mà còn cần bản lĩnh nghề nghiệp, tinh thần trách nhiệm cao trong phục vụ công tác chỉ đạo phòng chống thiên tai và an toàn của cộng đồng.

Có thể nói, trong bối cảnh hiện nay, các dự báo viên khí tượng thủy văn không chỉ thực hiện nhiệm vụ chuyên môn mà còn gánh vác trách nhiệm xã hội lớn lao, đóng vai trò là lực lượng tuyến đầu trong công tác cảnh báo sớm thiên tai, góp phần bảo vệ tính mạng, tài sản của nhân dân và phục vụ phát triển kinh tế xã hội bền vững.

Phóng viên: Xin cảm ơn ông!