Quyết định của Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) rời Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC) đã khiến các đối tác trong khối bị bất ngờ, đồng thời đặt ra thách thức lớn đối với vai trò của OPEC trong một thị trường dầu mỏ toàn cầu đang biến động nhanh chóng. Động thái này được Abu Dhabi khẳng định xuất phát từ “lợi ích quốc gia” và là một lựa chọn chiến lược nhằm gia tăng quyền tự chủ trong điều hành sản lượng dầu.

Quyết định bất ngờ sau nhiều năm tích tụ mâu thuẫn

Các quan chức từ những quốc gia thành viên khác đã bày tỏ sự sửng sốt khi UAE - nhà sản xuất dầu lớn thứ ba trong OPEC - thông báo sẽ rời tổ chức chỉ trong vài ngày tới, dự kiến chính thức có hiệu lực từ ngày 1/5 và đồng thời rút khỏi cả cơ chế hợp tác mở rộng OPEC+. Quyết định này được đưa ra sau nhiều năm căng thẳng âm ỉ giữa UAE và Saudi Arabia - quốc gia giữ vai trò lãnh đạo trên thực tế của OPEC.

Theo nhiều nguồn tin am hiểu vấn đề, quá trình dẫn tới quyết định này đã bắt đầu từ đầu thập kỷ, khi những tác động của đại dịch Covid-19 làm lộ rõ bất đồng về chính sách dầu mỏ giữa hai đồng minh lâu năm. UAE mong muốn tận dụng tối đa nguồn tài nguyên hydrocarbon trước khi quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu đạt bước ngoặt, trong khi Saudi Arabia ưu tiên kiểm soát chặt chẽ sản lượng và giá dầu.

Phía UAE cho biết quyết định rời OPEC là một phần trong chiến lược dài hạn, nhằm tạo dư địa linh hoạt hơn trong việc nâng sản lượng sau khi đã đầu tư mạnh vào mở rộng công suất. Các quan chức nước này nhiều lần nhấn mạnh không muốn tiếp tục bị ràng buộc bởi các hạn ngạch sản xuất vốn hạn chế khả năng khai thác thực tế.

Những khác biệt này còn gắn với cạnh tranh giữa hai nước trong việc trở thành trung tâm kinh doanh của Trung Đông cũng như mở rộng ảnh hưởng chính trị trong khu vực.

Lập trường của UAE phần lớn được định hình bởi ông Sultan Al Jaber – Tổng giám đốc Công ty Dầu khí Quốc gia Abu Dhabi (ADNOC) – người nhiều lần tỏ ra không hài lòng với các hạn ngạch sản lượng do OPEC+ áp đặt. Sau khi đầu tư hàng tỷ USD để mở rộng công suất, UAE muốn nhanh chóng thu hồi vốn bằng cách tăng sản lượng, thậm chí vượt hạn ngạch, dẫn tới việc bị Saudi Arabia công khai chỉ trích.

Tác động tức thời và nguy cơ cuộc chiến thị phần mới

Việc UAE rời OPEC sẽ làm suy giảm khả năng của liên minh này trong việc điều tiết giá dầu thông qua kiểm soát nguồn cung, đồng thời biến UAE thành một “nhân tố khó đoán” trên thị trường.

Trong ngắn hạn, tình hình địa chính trị căng thẳng tại khu vực khiến tác động của quyết định này chưa thể hiện rõ. Cuộc xung đột Mỹ - Israel với Iran đã làm gián đoạn nghiêm trọng dòng chảy dầu thô từ Vịnh Ba Tư, trong đó eo biển Hormuz - tuyến vận chuyển chiến lược chiếm khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu - bị phong tỏa, khiến hoạt động xuất khẩu bị bóp nghẹt. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), tình trạng này buộc các nước trong khu vực như Saudi Arabia, UAE, Iraq và Kuwait phải cắt giảm ít nhất 10 triệu thùng/ngày, tương đương khoảng 10% nguồn cung toàn cầu, khiến các hạn ngạch của OPEC gần như không còn ý nghĩa.

Bộ trưởng Năng lượng UAE Suhail Al Mazrouei cho biết chính bối cảnh như vậy đã tạo điều kiện để nước này rời OPEC mà không gây xáo trộn lớn ngay lập tức. Sau khi xung đột kết thúc và nhu cầu nhiên liệu phục hồi, UAE có thể tăng sản lượng mà không bị ràng buộc bởi hạn ngạch.

Theo các thỏa thuận gần đây của OPEC, sản lượng của UAE bị giới hạn trong khoảng 3–3,5 triệu thùng/ngày, trong khi năng lực thực tế đã được mở rộng đáng kể. Abu Dhabi hiện đặt mục tiêu nâng công suất lên khoảng 5 triệu thùng/ngày vào năm 2027, và việc rời OPEC sẽ giúp nước này tiến gần hơn tới mức khai thác tối đa.

Tuy nhiên, về dài hạn, động thái này có thể châm ngòi cho một cuộc cạnh tranh thị phần mới, thậm chí dẫn tới các cuộc chiến giá dầu. Một số quan chức UAE đã phát tín hiệu về ý định tăng mạnh sản lượng trong tương lai. Giới phân tích cho rằng thay vì một cuộc chiến giá ngay lập tức, thị trường có thể bước vào giai đoạn biến động mạnh và “điều chỉnh mềm”, khi các nước còn lại theo dõi phản ứng của UAE và cân nhắc điều chỉnh hạn ngạch trong các cuộc họp sắp tới.

Thách thức đối với vai trò và tương lai của OPEC

Hiện OPEC có 12 thành viên, trong khi OPEC+ gồm thêm 10 quốc gia sản xuất ngoài khối, nâng tổng số lên 22 nước. Việc UAE rút khỏi OPEC và OPEC+ được cho là làm giảm khoảng 13% tổng công suất của OPEC+, qua đó giáng đòn đáng kể vào khả năng điều phối thị trường của liên minh này.

Dù một số quan chức trong OPEC+ cho rằng chưa có dấu hiệu về một làn sóng rút khỏi tổ chức này, nhưng việc mất đi một trong những thành viên có ảnh hưởng nhất vẫn đặt ra câu hỏi lớn về sức mạnh của tổ chức. Trong khoảng một thập kỷ qua, một loạt quốc gia như Angola, Ecuador, Indonesia và Qatar đã rời OPEC vì các lý do từ hạn ngạch sản lượng đến chi phí thành viên và bất đồng chính trị.

“Sức mạnh thị trường của OPEC sẽ suy giảm.UAE chiếm một phần đáng kể trong tổng công suất của OPEC, do đó việc họ rời đi sẽ làm suy yếu uy tín của tổ chức này”, nhà phân tích Greg Brewtại công ty tư vấn Eurasia Group nhận định.

Thực tế, những năm gần đây, quyền lực của OPEC đã suy giảm do nguồn cung mới, đặc biệt là dầu đá phiến từ Mỹ, gia tăng mạnh. Saudi Arabia cũng gặp khó khăn trong việc kiểm soát các thành viên sản xuất vượt hạn ngạch.

Một số chuyên gia cảnh báo động thái của UAE có thể tạo hiệu ứng “domino”, khuyến khích các nước muốn tăng sản lượng - như Kazakhstan - xem xét lại vai trò trong liên minh. Điều này có thể làm suy yếu cấu trúc phối hợp vốn là nền tảng sức mạnh của OPEC trong nhiều thập kỷ.

Theo giới phân tích, phép thử thực sự đối với OPEC sẽ đến khi thị trường quay lại trạng thái dư cung và tổ chức này buộc phải can thiệp để ổn định giá. Tuy nhiên, trong bối cảnh hậu xung đột với Iran, thị trường có thể cần thêm nguồn cung trong một thời gian dài, khiến nhu cầu kiểm soát sản lượng chưa trở nên cấp thiết trong ngắn hạn.

Một số ý kiến cho rằng sự suy yếu của OPEC có thể mang lại lợi thế nhất định cho Mỹ, khi Washington từ lâu chỉ trích tổ chức này thao túng giá dầu. Một liên minh lỏng lẻo hơn có thể giúp Mỹ gia tăng ảnh hưởng đối với thị trường năng lượng toàn cầu.

Như nhận định của ông Bob McNally, Chủ tịch Rapidan Energy Group, vẫn chưa rõ khi nào thị trường sẽ lại đối mặt với tình trạng dư cung và cần đến vai trò điều tiết của OPEC – và điều đó có thể phải mất nhiều năm nữa. Trong bối cảnh đó, một OPEC suy yếu và phân mảnh hơn có thể khiến thị trường dầu mỏ toàn cầu trở nên khó dự đoán hơn, với biên độ biến động giá lớn hơn và khả năng phối hợp kiểm soát nguồn cung kém hiệu quả hơn.