Hà Nội đang nghiên cứu lộ trình đổi mới tuyển sinh lớp 10 theo hướng thận trọng, từng bước. Trong năm học 2026-2027, thành phố dự kiến khảo sát, đánh giá ở một số khối lớp, môn học theo hướng thực hiện thống nhất trên toàn thành phố, qua đó từng bước hình thành mặt bằng đánh giá chung. Đây được xem là bước chuẩn bị quan trọng nếu trong tương lai Hà Nội tính đến phương án tuyển sinh lớp 10 dựa trên kết quả học tập, rèn luyện ở cấp trung học cơ sở (THCS) thay vì chỉ dựa vào một kỳ thi tuyển sinh như hiện nay.

Nhưng cùng với câu chuyện giảm áp lực thi cử là một câu hỏi không dễ hơn: nếu không dùng một kỳ thi chung làm thước đo, lấy gì để bảo đảm sự công bằng giữa học sinh các trường?

Chưa biết thi 2 hay 3 môn, học sinh đã tăng tốc

Ông Nghiêm Văn Bình, Trưởng phòng Quản lý thi và Kiểm định chất lượng, Sở Giáo dục và đào tạo Hà Nội, cho biết thành phố đang nghiên cứu một lộ trình đổi mới theo hướng thận trọng, từng bước. Trong năm học 2026-2027, Hà Nội dự kiến khảo sát, đánh giá ở một số khối lớp, môn học theo hướng thực hiện thống nhất trên toàn thành phố. Mục tiêu là từng bước hình thành một mặt bằng đánh giá chung, bảo đảm tính khách quan, công bằng và xuyên suốt.

Theo ông Bình, đây trước hết là bước thí điểm để đánh giá mức độ phù hợp của phương thức tổ chức, độ an toàn, tính khách quan và hiệu quả thực tế. Nếu kết quả đáp ứng yêu cầu, phạm vi, số môn và phương thức tổ chức có thể được mở rộng dần. Cùng với đó, Hà Nội phải chuẩn bị hạ tầng, cơ sở vật chất, quy trình nghiệp vụ, đội ngũ cán bộ, hệ thống dữ liệu và ngân hàng đề đủ lớn, bảo đảm chất lượng.

Trên cơ sở lộ trình này, trong tương lai, thành phố có thể tính đến phương án tuyển sinh lớp 10 dựa trên kết quả học tập và rèn luyện của học sinh THCS. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết là kết quả đánh giá phải chính xác, khách quan và có độ tin cậy cao.

Điều này cũng có nghĩa, khảo sát chung trong giai đoạn đầu không nhằm tạo thêm một kỳ thi hay gây áp lực cho học sinh, cũng không nhất thiết được sử dụng ngay để tính điểm học kỳ. Đây là bước thử nghiệm để từng bước hình thành một phương thức đánh giá có độ tin cậy.

Ở một góc nhìn từ chuyên môn giáo dục, thầy Đinh Đức Hiền, Giám đốc điều hành Trường Tiểu học, THCS & Trung học phổ thôngFPT Bắc Giang cũng từng lưu ý rằng khi bàn về thay đổi kỳ thi vào lớp 10, không nên chỉ đặt câu hỏi thi 2 hay 3 môn. Theo thầy, cần trả lời trước ba vấn đề: vì sao cần thay đổi, thay đổi giải quyết được vấn đề gì và tác động dài hạn đối với việc dạy, học ra sao.

Thầy Hiền phân tích, một thực tế rất rõ trong giáo dục là “thi gì - học nấy”: môn nào quyết định cơ hội vào lớp 10 thì học sinh dành nhiều thời gian hơn, phụ huynh đầu tư nhiều hơn và nhà trường cũng quan tâm nhiều hơn. Vì vậy, thay đổi môn thi có thể tác động trực tiếp đến cách học của học sinh trong những năm cuối THCS.

Đây cũng là lý do bài toán tuyển sinh không chỉ nằm ở số môn thi. Nếu giảm áp lực bằng cách giảm số môn, nhưng sau đó sử dụng kết quả học tập THCS làm căn cứ xét tuyển, thì chất lượng và độ tin cậy của kết quả đánh giá lại trở thành vấn đề trung tâm.

Lo chênh lệchđiểm giữa trường

Với phụ huynh, sự thay đổi phương thức tuyển sinh nếu có trong tương lai chắc chắn sẽ tác động trực tiếp đến cách gia đình chuẩn bị cho con.

Chị Nguyễn Thị Hoài Thu, phụ huynh có con học lớp 8 tại một trường THCS ởphường Yên Hòa, cho biết gia đình đã bắt đầu tăng tốc chuẩn bị cho kỳ thi vào lớp 10. Con mới lớp 8 nhưng theo chị, đây đã là giai đoạn phải “rút đích”. Nếu trước đây gia đình để con tự học nhiều hơn thì từ năm nay, việc bổ sung kiến thức, trong đó có kiến thức nâng cao, được chú trọng hơn.

Khi chưa biết phương án tuyển sinh trong những năm tới sẽ tổ chức theo hướng thi 2 hay 3 môn, chị Hoài Thu cho biết trước mắt vẫn động viên con học đều, đồng thời tập trung hơn vào những môn có khả năng được lựa chọn.

Theo chị, nếu chỉ thi 2 môn, học sinh có thể đỡ vất vả và tập trung sâu hơn. Tuy nhiên, dù phương án nào được lựa chọn, phụ huynh vẫn phải cố gắng để con không học lệch. Với phương án xét tuyển dựa trên kết quả học tập, chị Thu nhìn nhận đây có thể là cách phản ánh quá trình học tập của học sinh, nhưng đồng thời đặt ra câu hỏi về sự công bằng giữa các trường.

Theo chị Thu, nếu xét cả quá trình học tập, học sinh sẽ phải học dàn đều các môn. Quan trọng hơn, mỗi trường có thể có định hướng và tiêu chí đánh giá khác nhau, nên việc so sánh kết quả giữa học sinh các trường không đơn giản.

Đây chính là vấn đề Hà Nội đang tính đến khi nghiên cứu khảo sát chung. Ông Nghiêm Văn Bình cho rằng, kết quả đánh giá tại từng nhà trường trên thực tế có thể khác nhau về cách thức và mức độ đánh giá. Vì vậy, nếu tương lai sử dụng kết quả học tập, rèn luyện để tuyển sinh thì cần từng bước xây dựng một thước đo chung, tạo cơ sở so sánh và đánh giá sự tiến bộ, mức độ đạt được của học sinh trên phạm vi toàn thành phố.

Như vậy, xét tuyển không đồng nghĩa với bỏ đánh giá. Ngược lại, yêu cầu đối với đánh giá còn cao hơn, bởi kết quả học tập khi đó không chỉ có ý nghĩa phản ánh quá trình học mà có thể trở thành một căn cứ quan trọng quyết định cơ hội vào lớp 10 của học sinh.

Đây cũng là điểm cần đặc biệt lưu ý trong quá trình đổi mới. Nếu dữ liệu đầu vào chưa đủ tin cậy, việc chuyển từ một kỳ thi chung sang xét tuyển có thể giảm áp lực thi cử nhưng lại phát sinh những băn khoăn mới về tính công bằng.

Cần một thước đo đủ tin cậy để đảm bảo công bằng

Phụ huynh Lại Thị Hưng, Trường THCS Trần Duy Hưng có con học lớp 9, mong muốn trước mắt là kỳ thi vào lớp 10 giảm áp lực cho học sinh. Chị cho rằng nếu có thể chỉ thi 2 môn, học sinh sẽ có thêm thời gian cho những hoạt động khác, thay vì dành phần lớn thời gian cho việc ôn thi.

Tuy nhiên, chị cũng đặt vấn đề nếu Hà Nội tiến tới xét tuyển thì phải đồng thời bảo đảm đủ trường, đủ lớp và chất lượng đầu vào. Mong muốn của phụ huynh cho thấy hai yêu cầu tưởng như khác nhau nhưng thực tế có quan hệ chặt chẽ: giảm áp lực cho học sinh và bảo đảm cơ hội học tập.

Nếu số trường, số lớp không đáp ứng được nhu cầu, dù tuyển sinh bằng thi tuyển hay xét tuyển, áp lực cạnh tranh vẫn có thể tồn tại. Ngược lại, nếu cơ hội học tập được mở rộng nhưng kết quả đánh giá không đủ tin cậy, câu chuyện công bằng lại được đặt ra.

Ông Bình cũng nhấn mạnh, việc tổ chức thi hoặc tuyển sinh trên máy tính, nếu được nghiên cứu, sẽ phải tuân thủ nguyên tắc thử nghiệm, đánh giá rủi ro, kiểm tra độ an toàn và chỉ triển khai đại trà khi các điều kiện đáp ứng. Không thể thay đổi một phương thức thi, tuyển sinh quy mô lớn chỉ bằng một bước.

“Vì vậy, học sinh và phụ huynh có thể nhìn nhận đây là một quá trình chuẩn bị, thử nghiệm và hoàn thiện từng bước, chứ không phải một sự thay đổi phương thức tuyển sinh được thực hiện ngay lập tức”, ông Bình chia sẻ.

Trong thời điểm chưa có phương án tuyển sinh chính thức cho những năm tới, việc học đều và giữ nền tảng kiến thức vẫn là lựa chọn an toàn. Bởi nếu thay đổi phương thức tuyển sinh, điều cần tránh không phải chỉ là một kỳ thi quá nặng, mà còn là việc tạo ra một áp lực mới dưới hình thức khác.

Với học sinh, điều các em cần cuối cùng không chỉ là một kỳ thi nhẹ hơn, mà là một con đường vào lớp 10 được đánh giá bằng những tiêu chí rõ ràng, minh bạch và công bằng.