UBND các phường Hoàn Kiếm và Cửa Nam (Hà Nội) đang tổ chức lấy ý kiến cộng đồng dân cư về phương án điều chỉnh cục bộ Quy hoạch phân khu đô thị khu vực Hồ Hoàn Kiếm và phụ cận. Theo ý tưởng tổng thể, không gian Hồ Hoàn Kiếm (Hồ Gươm) được nghiên cứu tổ chức như một quảng trường lớn, mang tính biểu tượng của Thủ đô, kết nối với Quảng trường Cách mạng Tháng Tám và Nhà hát Lớn, qua đó hình thành quần thể “Lịch sử - Văn hóa - Nghệ thuật” tiêu biểu của Hà Nội.

Phạm vi nghiên cứu quy hoạch rộng khoảng 65,89ha. Phương án cũng đề xuất mở rộng không gian kết nối xung quanh hồ, đặc biệt tại khu vực phía Bắc và phía Đông. Ở phía Bắc, Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục được nghiên cứu mở rộng, đồng thời đề xuất bố trí một công trình biểu tượng mang tên “Khải hoàn môn”. Toàn bộ nghiên cứu được đặt trong định hướng Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội với tầm nhìn 100 năm.

Những đề xuất này đang nhận được sự quan tâm bởi Hồ Hoàn Kiếm không chỉ là một không gian công cộng quan trọng mà còn là một trong những biểu tượng văn hóa, lịch sử đặc biệt của Hà Nội. Trong bối cảnh đó, câu chuyện về việc nghiên cứu xây dựng Tháp Tài chính Quốc tế tại khu vực Bảo tàng Lịch sử quốc gia (Bảo tàng Cách mạng Việt Nam cũ) trở thành vấn đề cần được xem xét thận trọng.

“Không chỉ là có cần xây hay không, mà còn là có nhất thiết phải xây ở đây hay không”

Trao đổi về phương án quy hoạch, TS. Đào Trung Hiếu cho rằng cần hết sức thận trọng và không nên lựa chọn khu đất Bảo tàng Lịch sử quốc gia (Bảo tàng Cách mạng Việt Nam cũ) để xây Tháp Tài chính Quốc tế.

Theo ông, quan điểm này không xuất phát từ tâm lý ngại thay đổi hay phản đối phát triển. “Hà Nội cần phát triển, cần những trung tâm tài chính và những công trình hiện đại tương xứng với vị thế Thủ đô. Nhưng dưới góc độ pháp luật, lịch sử và khoa học đô thị, câu hỏi quan trọng không chỉ là có cần xây hay không, mà còn phải là có nhất thiết phải xây ở đây hay không”, TS. Đào Trung Hiếu nêu quan điểm.

Theo chuyên gia, trước hết cần nhìn đúng giá trị của các địa điểm đang được nghiên cứu. Tòa nhà Bảo tàng Lịch sử quốc gia (Bảo tàng Cách mạng Việt Nam cũ) được xây dựng từ năm 1917, ban đầu là trụ sở Sở Thương chính Đông Dương. Sau năm 1954, công trình được cải tạo thành Bảo tàng Cách mạng Việt Nam. Ngày 5/1/1959, Chủ tịch Hồ Chí Minh đến xem trưng bày trước khi bảo tàng chính thức mở cửa ngày 6/1/1959.

Như vậy, theo TS. Đào Trung Hiếu, đây không đơn thuần là một bất động sản cũ. Công trình chứa đựng nhiều lớp lịch sử, từ Hà Nội thời thuộc địa, thời kỳ tiếp quản Thủ đô đến quá trình xây dựng các thiết chế văn hóa của Nhà nước Việt Nam sau năm 1954.

"Trong bảo tồn đô thị hiện đại, giá trị cần được bảo vệ không chỉ nằm ở bản thân một công trình. Đó còn là cảnh quan, tỷ lệ kiến trúc, các trục nhìn, khoảng trống, cấu trúc phố và đặc biệt là ký ức của địa điểm. Một công trình mới có thể xây dựng ở nhiều nơi. Một trung tâm tài chính cũng có thể lựa chọn một khu đất khác. Nhưng lịch sử gắn với một địa điểm thì không thể di chuyển. Đây là điểm cần được đặt lên hàng đầu khi cân nhắc phương án xây dựng Tháp Tài chính Quốc tế trong khu vực lõi lịch sử của Hà Nội", TS. Đào Trung Hiếu nhấn mạnh.

Theo TS. Đào Trung Hiếu, tinh thần quản lý đối với khu phố cũ của Hà Nội trong các quy định hiện hành là bảo tồn cấu trúc, không gian đô thị cũ, các quảng trường, không gian xanh và những công trình có giá trị lịch sử, văn hóa, cách mạng.

Đồng thời, chức năng sử dụng đất cần được quản lý theo hướng giảm áp lực lên hệ thống hạ tầng xã hội và hạ tầng kỹ thuật. Chính phương án quy hoạch đang được lấy ý kiến cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát quy mô phát triển mới và không làm suy giảm giá trị của các công trình lịch sử, văn hóa.

Tháp Tài chính có làm tăng áp lực lên lõi lịch sử?

Từ góc độ này, TS. Đào Trung Hiếu đặt ra một câu hỏi đáng chú ý: Nếu định hướng là giảm áp lực đối với lõi lịch sử, tại sao lại đưa thêm vào đây những chức năng có cường độ khai thác rất cao? Theo ông, một tháp tài chính không chỉ chiếm diện tích xây dựng. Công trình còn tạo ra lượng lớn người làm việc, khách giao dịch, phương tiện, nhu cầu đỗ xe và hạ tầng kỹ thuật mỗi ngày.

Trong khi đó, khu vực Hồ Hoàn Kiếm và phụ cận có cấu trúc đường phố hình thành từ lâu, quỹ đất hữu hạn và đang phải gánh mật độ lớn các hoạt động hành chính, thương mại, du lịch, văn hóa và dịch vụ. Do đó, trước khi đưa ra quyết định, cần có những đánh giá định lượng và công khai về sức chịu tải của khu vực.

Cụ thể, cần làm rõ công trình mới sẽ làm phát sinh bao nhiêu người và phương tiện; tác động đến các nút giao thông như thế nào; nhu cầu đỗ xe ra sao; khả năng tiếp cận của xe chữa cháy, xe cứu thương; năng lực thoát người khi xảy ra sự cố và tác động cộng dồn với các công trình, hoạt động hiện hữu. Đây là những vấn đề có ý nghĩa đặc biệt đối với một dự án quy mô lớn được đặt trong khu vực trung tâm lịch sử.Một trong những vấn đề được đặt ra là không nên coi việc phát triển không gian ngầm như lời giải cho mọi áp lực phát sinh từ việc đưa thêm chức năng mới vào khu vực Hồ Hoàn Kiếm.

Theo TS. Đào Trung Hiếu, nếu đưa thêm chức năng vào lõi lịch sử, sau đó lại phải gia tăng hạ tầng ngầm để giải quyết chính những áp lực do các chức năng mới tạo ra, thì cần quay trở lại câu hỏi ban đầu: Chức năng ấy có thực sự cần đặt tại đây hay không? Đây cũng là điểm cần thay đổi trong tư duy quy hoạch.

"Hà Nội hiện nay có không gian phát triển rộng hơn rất nhiều so với trước đây. Thay vì tiếp tục đưa các công trình có mật độ hoạt động cao vào khu vực Hồ Hoàn Kiếm, có thể nghiên cứu đặt trung tâm tài chính và những công trình quy mô lớn tại các cực phát triển mới. Những khu vực này có lợi thế về quỹ đất, khả năng tổ chức hạ tầng giao thông đồng bộ, dư địa mở rộng lâu dài và đặc biệt không phải đánh đổi những chứng tích lịch sử",TS. Đào Trung Hiếu chia sẻ.

Theo quan điểm của TS. Đào Trung Hiếu, đưa các dự án mới ra khỏi lõi đô thị lịch sử không có nghĩa là đưa sự phát triển ra khỏi Hà Nội. Đó là phân bố lại sự phát triển của Hà Nội. Những công trình hiện đại có thể trở thành hạt nhân tạo nên các trung tâm đô thị mới, qua đó góp phần giảm áp lực cho khu vực nội đô lịch sử. Cách tiếp cận này đồng thời mở ra khả năng hình thành các cực phát triển mới với hạ tầng được đầu tư đồng bộ ngay từ đầu, thay vì tiếp tục gia tăng mật độ tại những khu vực đã có cấu trúc đô thị ổn định từ hàng chục, hàng trăm năm.

Đối với những địa điểm có giá trị lịch sử như Bảo tàng Lịch sử quốc gia (Bảo tàng Cách mạng Việt Nam cũ), chuyên gia nghiêng về phương án bảo tồn và cải tạo thích ứng, lựa chọn những công năng văn hóa, lịch sử hoặc công cộng phù hợp. “Không nên đặt bài toán khai thác quỹ đất lên trước bài toán xác định giá trị di sản”, TS. Đào Trung Hiếu nói.

Cần so sánh nhiều phương án trước khi quyết định

Về nguyên tắc ra quyết định, chuyên gia đề nghị cần so sánh ít nhất ba phương án gồm: bảo tồn nguyên trạng; bảo tồn và cải tạo thích ứng; xây dựng mới. Đồng thời, bắt buộc nghiên cứu địa điểm thay thế cho những chức năng dự kiến xây mới.

Theo ông, nếu một trung tâm tài chính có thể xây dựng ở nơi khác mà vẫn đạt mục tiêu kinh tế, trong khi xây tại vị trí hiện nay có nguy cơ làm mất một công trình lịch sử, thay đổi cảnh quan hoặc gia tăng áp lực lên lõi đô thị, thì theo nguyên tắc thận trọng, phương án ít gây tổn thất không thể đảo ngược phải được ưu tiên. Không phải công trình cũ nào cũng mặc nhiên phải giữ.

Tuy nhiên, khi muốn thay thế một công trình đã tồn tại hơn một thế kỷ trong lõi lịch sử của Thủ đô, trách nhiệm giải trình cần được đặt ra một cách rõ ràng. Đó là phải chứng minh được vì sao cần thay thế, vì sao phải xây công trình mới chính tại vị trí ấy và vì sao những địa điểm khác không phù hợp hơn. Nếu chưa trả lời thuyết phục được ba câu hỏi này, theo TS. Đào Trung Hiếu, chưa nên phá và cũng chưa nên vội quyết định xây mới.

Tranh luận xung quanh Tháp Tài chính Quốc tế và Bảo tàng Cách mạng vì vậy không đơn thuần là câu chuyện giữ hay bỏ một công trình cũ,đó còn là bài toán lớn hơn về cách Hà Nội ứng xử với di sản trong quá trình phát triển đô thị. Một trung tâm tài chính có thể lựa chọn địa điểm khác. Một công trình hiện đại có thể được thiết kế ở một cực phát triển mới. Nhưng một công trình có lịch sử lâu đời, một khi đã mất, sẽ không thể dùng tiền để mua lại hơn một thế kỷ ký ức của Hà Nội.

Quan điểm được TS. Đào Trung Hiếu đưa ra là nên giữ lại các công trình có giá trị lịch sử tại khu vực này, đồng thời nghiên cứu chuyển những dự án mới có cường độ khai thác lớn sang các khu vực phát triển mới, nơi có quỹ đất và hạ tầng phù hợp hơn. "Đó không phải là lựa chọn giữa bảo tồn và phát triển. Đó là lựa chọn phát triển ở nơi nên phát triển và bảo tồn ở nơi cần phải bảo tồn".