Hiện nay, nhiều địa phương trên cả nước như TP.HCM, Hưng Yên, Thái Nguyên, Đà Nẵng... đang lấy ý kiến về chủ trương thành lập các phường trên cơ sở nguyên trạng các xã. Cùng với tốc độ đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, câu chuyện "nâng cấp xã lên phường" đã trở thành một chủ đề nóng tại nhiều địa phương trên cả nước. Đây không chỉ là sự thay đổi đơn thuần về tên gọi hành chính mà còn là một bước ngoặt lớn, đánh dấu sự chuyển mình từ hình thái nông thôn sang đô thị.

TS Trương Quốc Việt, Phó Trưởng khoa Hành chính học, Học viện Hành chính và quản trị công đã có trao đổi với phóng viên Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam về vấn đề này.

Bước chuyển từ quản trị nông thôn sang quản trị đô thị

PV: Hiện nay tại nhiều tỉnh, thành phố đang tiến hành chuyển các xã đủ tiêu chuẩn lên phường. Như tại TP.HCM cũng đang lấy ý kiến người dân để chuyển 29 xã lên phường. Hay tại Hưng Yên, năm 2026, định hướng của tỉnh sẽ chuyển 48 xã lên phường… Theo ông, việc chuyển từ xã lên phường có ý nghĩa ra sao?

TS Trương Quốc Việt: Trước hết, cần nhìn nhận việc chuyển xã thành phường không chỉ là sự điều chỉnh đơn vị hành chính, mà là một bước cụ thể hóa chủ trương của Đảng về xây dựng chính quyền địa phương hiện đại, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản trị và thúc đẩy quá trình đô thị hóa theo hướng bền vững. Đây là quá trình chuyển đổi từ quản trị nông thôn sang quản trị đô thị, phản ánh sự phát triển của một địa phương khi cơ cấu kinh tế, dân cư và không gian phát triển đã mang đặc trưng của đô thị.

Theo tôi, việc chuyển từ xã lên phường có ba ý nghĩa quan trọng: Thứ nhất, đây là sự xác nhận về mặt pháp lý đối với một trình độ phát triển mới của địa phương. Khi công nghiệp, thương mại, dịch vụ trở thành động lực tăng trưởng chủ yếu, dân cư tập trung đông hơn, nhu cầu quản lý đô thị ngày càng phức tạp thì mô hình quản trị nông thôn không còn phù hợp. Việc chuyển lên phường tạo cơ sở để tổ chức bộ máy, phương thức quản lý và cung cấp dịch vụ công tương thích với thực tiễn phát triển.

Thứ hai, việc lên phường mở ra không gian phát triển mới. Đây không đơn thuần là thay đổi tên gọi mà là điều kiện để huy động nguồn lực, hoàn thiện quy hoạch, phát triển hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và nâng cao chất lượng dịch vụ công theo tiêu chuẩn đô thị.

Thứ ba, đây cũng là yêu cầu rất cao đối với năng lực quản trị. Quản trị đô thị khác căn bản với quản trị nông thôn. Bộ máy phải vận hành trên nền tảng pháp luật, quy hoạch, dữ liệu số, trách nhiệm giải trình và tính chuyên nghiệp. Đô thị không được đo bằng số lượng nhà cao tầng, mà được đo bằng chất lượng quản trị và chất lượng phục vụ người dân.

Theo tôi, thách thức lớn nhất hiện nay không nằm ở việc đáp ứng các tiêu chí để lên phường, mà nằm ở khoảng cách giữa tốc độ đô thị hóa và năng lực quản trị đô thị. Nếu chỉ thay đổi địa vị pháp lý mà không đổi mới tư duy quản lý, không nâng cao chất lượng đội ngũ và dịch vụ công thì địa phương rất dễ rơi vào tình trạng "đô thị hóa hành chính" - nghĩa là đã mang danh đơn vị hành chính đô thị nhưng chất lượng quản trị vẫn vận hành theo phương thức nông thôn.

Nói cách khác, chuyển xã lên phường là điểm khởi đầu của một quá trình chuyển đổi quản trị, chứ không phải đích đến của quá trình đô thị hóa.

Lợi ích của người dân không tự động đến nếu chỉ nhờ đổi tên

PV: Vấn đề mà nhiều người dân quan tâm nhất là khi chuyển từ xã lên phường, người dân được hưởng lợi những gì, thưa ông?

TS Trương Quốc Việt: Người dân luôn là chủ thể và là trung tâm của quá trình chuyển đổi từ xã lên phường. Vì vậy, lợi ích của người dân cần được đánh giá bằng những cải thiện thực chất trong chất lượng sống và chất lượng phục vụ.

Khi xã chuyển lên phường, người dân được hưởng lợi trực tiếp trên ba phương diện chính. Thứ nhất, nâng cấp hạ tầng theo tiêu chuẩn đô thị. Địa phương có điều kiện được quy hoạch, đầu tư và quản lý theo yêu cầu cao hơn của không gian đô thị.

Thứ hai, người dân có điều kiện tiếp cận tốt hơn với các dịch vụ công, dịch vụ đô thị và tiện ích xã hội. Người dân tiếp cận dịch vụ công nhanh hơn, minh bạch hơn và ít phụ thuộc vào quan hệ cá nhân so với môi trường quản lý nông thôn truyền thống.

Thứ ba, gia tăng cơ hội kinh tế và giá trị tài sản. Đô thị hóa kích hoạt dòng vốn đầu tư, thúc đẩy thương mại - dịch vụ phát triển, tạo sinh kế mới cho người dân. Giá trị tài sản có thể được cải thiện, nhưng cũng có nguy cơ kéo theo đầu cơ, tăng chi phí sinh hoạt và áp lực giữ đất, tạo sinh kế.

Tuy nhiên, cần nhận thức rõ rằng, những lợi ích này không tự động đến chỉ vì thay đổi tên. Chúng chỉ trở thành hiện thực khi đi cùng đầu tư hạ tầng thực chất, chất lượng quản trị được nâng tầm tương ứng và chất lượng dịch vụ công được cải thiện. Nếu thiếu điều kiện đó, người dân có thể gánh them chi phí sinh hoạt, chi phí dịch vụ và nghĩa vụ tài chính đô thị có thể tăng.

Thước đo cuối cùng của việc lên phường không phải số lượng phường mới được thành lập, mà là mức độ hài lòng và chất lượng cuộc sống của người dân.

Nỗi lo "phần cứng" là phường, "phần mềm" vẫn là xã

PV: Bộ máy cán bộ cấp xã vốn quen với phương thức quản lý nông thôn, khi lên phường sẽ phải đối mặt với áp lực quản lý trật tự đô thị, xây dựng, dân cư phức tạp. Theo ông/bà, khâu chuẩn bị "phần mềm" (nhân sự, tư duy quản lý) hiện nay đã theo kịp "phần cứng" (tiêu chuẩn diện tích, dân số) hay chưa?

TS Trương Quốc Việt: Theo tôi, nếu coi các tiêu chí diện tích, dân số và tỷ lệ lao động phi nông nghiệp là "phần cứng" của quá trình lên phường thì năng lực quản trị, chất lượng đội ngũ cán bộ, dữ liệu số và văn hóa công vụ chính là "phần mềm". Trong thực tế, nhiều địa phương đã chuẩn bị khá tốt phần cứng, nhưng phần mềm vẫn còn khoảng cách nhất định. Thẳng thắn nhìn nhận, một số nơi, khâu chuẩn bị “phần mềm” hiện nay chưa theo kịp “phần cứng”.

Các tiêu chí cơ học như diện tích, dân số, cơ cấu kinh tế, tỷ lệ đô thị hóa có thể đạt được tương đối nhanh thông qua quy hoạch, đầu tư và quyết định hành chính. Nhưng tư duy quản trị đô thị, kỹ năng công vụ và văn hóa quản lý của đội ngũ cán bộ lại luôn có một “độ trễ sinh học”. Thói quen công vụ không thể thay đổi ngay một sớm, một chiều.

Ở cấp xã, nhiều việc có thể xử lý linh hoạt dựa trên kinh nghiệm, sự gần gũi cộng đồng và hiểu biết địa bàn. Nhưng ở phường, áp lực quản lý khác hẳn, trật tự xây dựng, đất đai, dân cư biến động, môi trường, giao thông, khiếu nại, phản ánh trên môi trường số. Những vấn đề này đòi hỏi tính chuyên nghiệp cao, thượng tôn pháp luật, xử lý đúng quy trình, đúng thẩm quyền và có trách nhiệm giải trình dựa trên dữ liệu.

Tuy nhiên, chuyển dịch “phần mềm” không có nghĩa là ép cán bộ tuân thủ một cách máy móc các quy trình cứng nhắc, vì điều đó dễ dẫn đến tâm lý sợ sai, né tránh, co cụm.

Nâng cấp năng lực công vụ đô thị phải bao gồm chuẩn hóa quy trình, nghiệp vụ, sự chuyên nghiệp, gắn với tư duy thích ứng linh hoạt; rèn luyện kỹ năng xử lý tình huống, đối thoại với người dân, xử lý xung đột xã hội, chứ không chỉ bám vào văn bản giấy tờ.

Bên cạnh đó, phải trang bị đầy đủ cá công cụ như dữ liệu số liên thông, hạ tầng công nghệ, quy trình phối hợp và cơ chế hỗ trợ chuyên môn một cách đồng bộ, kịp thời.

Nếu “phần cứng” đã là phường nhưng “phần mềm” vẫn là xã, địa phương rất dễ rơi vào tình trạng “đô thị hóa hành chính”. Đô thị không thể quản lý bằng kinh nghiệm, đô thị phải được quản lý bằng pháp luật, dữ liệu, công nghệ và trách nhiệm giải trình.

PV: Theo ông, cần đặc biệt lưu ý gì để các địa phương chuyển đổi từ xã lên phường thành công?

TS Trương Quốc Việt: Theo tôi, điều cần lưu ý nhất là không được xem chuyển xã lên phường chỉ là một thủ tục hành chính hay một dấu mốc về tên gọi. Đây phải là quá trình chuyển đổi thực chất từ quản trị nông thôn sang quản trị đô thị. Muốn thành công, các địa phương cần đặc biệt chú ý bảo đảm đô thị hóa thực chất, không chạy theo tiêu chí cơ học. Diện tích, dân số, tỷ lệ lao động phi nông nghiệp hay cơ cấu kinh tế là những tiêu chí quan trọng, nhưng chưa đủ. Điều quan trọng hơn là chất lượng hạ tầng, dịch vụ công, môi trường sống, trật tự đô thị và năng lực phục vụ người dân có được nâng lên tương ứng hay không.

Vấn đề tiếp theo là chuẩn bị kỹ “phần mềm” quản trị. Khi lên phường, bộ máy không thể vận hành bằng tư duy và phương thức quản lý nông thôn. Cán bộ, công chức phải được đào tạo lại theo yêu cầu quản trị đô thị; quy trình, nghiệp vụ phải được chuẩn hóa; dữ liệu phải được liên thông; trách nhiệm giải trình phải rõ ràng. Đô thị không thể quản lý bằng kinh nghiệm cá nhân, mà phải bằng pháp luật, quy hoạch, dữ liệu và tính chuyên nghiệp.

Đặc biệt, phải đặt người dân, nhất là cư dân gốc là trung tâm của quá trình chuyển đổi. Lên phường không thể chỉ làm tăng giá đất, mở rộng hạ tầng, thu hút đầu tư, mà phải bảo đảm sinh kế, an sinh, chỗ ở, việc làm và khả năng thích ứng của người dân, nhất là nông dân lớn tuổi, người mất đất, người có năng lực chuyển đổi nghề hạn chế.

Cuối cùng, phải minh bạch hóa thông tin và kiểm soát các rủi ro thị trường, nhất là thị trường đất đai. Quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất, dự án hạ tầng, lộ trình chuyển đổi phải được công khai, minh bạch, dễ tiếp cận để tránh tin đồn, đầu cơ, thổi giá, tạo “sóng” đất, làm méo mó quá trình đô thị hóa.

Tóm lại, chuyển xã lên phường chỉ thực sự thành công khi đồng thời diễn ra ba sự chuyển đổi: chuyển đổi không gian phát triển từ nông thôn sang đô thị, chuyển đổi phương thức quản trị từ quản lý theo kinh nghiệm sang quản trị hiện đại dựa trên pháp luật, dữ liệu số, công nghệ và trách nhiệm giải trình, chuyển đổi chất lượng sống của người dân theo hướng tốt hơn, an toàn hơn và bền vững hơn.

Nếu chỉ đổi tên đơn vị hành chính mà chưa đổi cách quản trị thì đó mới chỉ là sự thay đổi về hình thức. Giá trị thực sự của việc lên phường được khẳng định khi người dân cảm nhận rõ cuộc sống tốt hơn, dịch vụ công tốt hơn và niềm tin đối với chính quyền được củng cố. Đó mới là đích đến của quá trình đô thị hóa và cũng là mục tiêu của quản trị công hiện đại.

PV: Xin cảm ơn ông!