Ô nhiễm không khí đe dọa sức khỏe suốt vòng đời

Tại hội thảo "Khắc phục ô nhiễm và cải thiện chất lượng không khí tại Việt Nam - từ chính sách đến hành động" tổ chức ngày 29/9 tại Hà Nội, Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương nhận định ô nhiễm không khí vẫn là một trong những thách thức lớn về môi trường và y tế công cộng của Việt Nam.

Theo Thứ trưởng, ô nhiễm không chỉ ảnh hưởng đến bầu không khí người dân hít thở mỗi ngày mà còn góp phần gây bệnh, tử vong sớm, làm giảm năng suất lao động và gia tăng chi phí cho gia đình, cộng đồng và nền kinh tế.

Dữ liệu từ Nghiên cứu Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu 2023 cho thấy ô nhiễm không khí đã đứng thứ ba trong các yếu tố nguy cơ gây tử vong hàng đầu tại Việt Nam, với 94.837 ca tử vong sớm được ghi nhận trong một năm. Tác động của ô nhiễm không khí bắt đầu ngay từ thai kỳ. Trẻ sơ sinh có nguy cơ nhẹ cân, sinh non, trong khi trẻ em có thể phải nhập viện nhiều hơn do các bệnh về đường hô hấp.

Theo số liệu được Bộ Y tế dẫn tại hội thảo, khi nồng độ bụi mịn PM2.5 tăng thêm 10 µg/m³, tỷ lệ nhập viện do viêm phổi, viêm phế quản và hen suyễn ở trẻ em tăng 3,5-5,2%. Với người trưởng thành và người cao tuổi, phơi nhiễm không khí ô nhiễm có liên quan đến nhiều bệnh lý nghiêm trọng như bệnh tim thiếu máu cục bộ, đột quỵ, bệnh phổi mạn tính và ung thư phổi. Khoảng 3.100 ca tử vong do ung thư phổi trong giai đoạn 1999-2014 được ước tính có liên quan đến ô nhiễm không khí. Tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP HCM, ô nhiễm không khí được cho là có thể làm giảm tuổi thọ trung bình của người dân từ 1,9 đến 5,7 năm.

Mùa ô nhiễm trở lại, mục tiêu nào được đặt ra?

Khi Việt Nam bước vào giai đoạn giao mùa và nguy cơ ô nhiễm không khí gia tăng, Chính phủ đã đặt ra lộ trình kiểm soát chất lượng không khí trong giai đoạn 2026-2030.

Kế hoạch hành động quốc gia về kiểm soát ô nhiễm không khí và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026-2030 đặt mục tiêu giảm nồng độ PM2.5 trung bình hằng năm tại Hà Nội 20% vào năm 2030 so với mức năm 2024. Một mục tiêu khác là ít nhất 80% số ngày trong năm đạt mức chất lượng không khí tốt hoặc trung bình theo quy chuẩn quốc gia.

Các mục tiêu này gần đây tiếp tục được đề cập trong những chủ trương, chính sách mới, trong đó có Nghị quyết 72-NQ/TW và định hướng mở rộng các giải pháp kiểm soát ô nhiễm tại TP HCM.

Theo bà Lê Thái Hà, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế, những mục tiêu trên có thể đạt được nếu có các giải pháp đồng bộ và được triển khai nhất quán. Vấn đề đặt ra lúc này là làm thế nào để các mục tiêu trên được chuyển thành những thay đổi có thể đo đếm được trong chất lượng không khí mà người dân hít thở mỗi ngày.

Bài học từ Bắc Kinh: Không khí sạch cần đầu tư dài hạn

WHO và UNDP gần đây đồng hành cùng đoàn cán bộ cấp cao Việt Nam do Thứ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Liên Hương dẫn đầu trong chuyến thăm Bắc Kinh, Trung Quốc, nhằm tìm hiểu kinh nghiệm cải thiện chất lượng không khí.

Kinh nghiệm từ Bắc Kinh cho thấy việc cải thiện chất lượng không khí cần một quá trình phối hợp lâu dài, với quản trị hiệu quả, mục tiêu cụ thể, hệ thống quan trắc và dự báo được tăng cường, dữ liệu phục vụ hoạch định chính sách cùng các biện pháp kiểm soát phát thải.

Theo tiêu chuẩn chất lượng không khí quốc gia của Trung Quốc, khoảng 85% số ngày trong năm 2025 đạt chất lượng không khí tốt. Bài học được đưa ra tại hội thảo là những cải thiện lớn về chất lượng không khí có thể đạt được khi cam kết chính trị được kết hợp với chính sách dựa trên bằng chứng khoa học và quá trình thực hiện nhất quán.

Không thể chống ô nhiễm chỉ bằng những ngày "báo động"

Việt Nam đang mở rộng hệ thống quan trắc chất lượng không khí và có nguồn dữ liệu khoa học ngày càng phong phú. Các công nghệ số và trí tuệ nhân tạo cũng được kỳ vọng hỗ trợ nhận diện nguồn phát thải, nâng cao khả năng dự báo và đưa ra các biện pháp ứng phó phù hợp.

Tuy nhiên, một trong những điểm nghẽn được chỉ ra là dữ liệu giữa ngành môi trường và y tế chưa được chia sẻ đầy đủ trên một cơ chế dùng chung. Việc tích hợp dữ liệu về chất lượng không khí với dữ liệu sức khỏe có thể giúp xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, nhận diện nhóm dân cư dễ bị tổn thương và hỗ trợ cơ quan chức năng đưa ra biện pháp ứng phó kịp thời.

Các chuyên gia cũng cho rằng chính sách cần được thực thi mạnh ở cấp địa phương. Quy hoạch đô thị, giao thông, xây dựng, công nghiệp, xử lý chất thải và tình trạng đốt rác ngoài trời đều tác động trực tiếp đến chất lượng không khí.

Tại Hà Nội, các biện pháp kiểm soát bụi xây dựng, phát thải công nghiệp, giao thông và đốt rác ngoài trời đang được tăng cường trước giai đoạn thường xuất hiện ô nhiễm không khí.

Không khí sạch là bài toán của cả xã hội

Kiểm soát ô nhiễm không khí không chỉ là nhiệm vụ của cơ quan quản lý môi trường hay ngành y tế. Doanh nghiệp cần đầu tư công nghệ sạch và kiểm soát nguồn phát thải; người dân có thể tham gia giám sát, phản ánh các nguồn gây ô nhiễm; trong khi các cơ sở nghiên cứu cần tiếp tục cung cấp bằng chứng khoa học để chính sách sát hơn với thực tế.

Khi những ngày chất lượng không khí xấu xuất hiện ngày càng thường xuyên ở các đô thị, câu chuyện không còn dừng ở việc người dân kiểm tra chỉ số AQI hay đeo khẩu trang khi ra đường.

Mục tiêu cuối cùng của các kế hoạch kiểm soát ô nhiễm là tạo ra sự thay đổi thực tế về chất lượng không khí, qua đó giảm nguy cơ bệnh tật, bảo vệ sức khỏe và hạn chế những tổn thất kinh tế do ô nhiễm gây ra.

Không khí sạch vì thế không chỉ là mục tiêu môi trường mà còn là một phần của chính sách y tế, chất lượng sống và phát triển bền vững.