Có thư viện rồinhưng sách vẫn còn thiếu

Tháng 9/2026, Trường Tiểu học Khả Cửu, xã Khả Cửu, tỉnh Phú Thọ được đón nhận một thư viện mới khang trang, trang bị bàn ghế, điều hòa. Thế nhưng, phía sau những giá sách vẫn còn một khoảng trống: Nguồn học liệu phục vụ nhu cầu đọc, khám phá của học sinh chưa phong phú.

Khả Cửu là xã miền núi rộng hơn 148 km², với trên 94% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số, chủ yếu là người Mường và Dao. Địa bàn rộng, nhiều thôn bản xa trung tâm, điều kiện kinh tế và giao thông còn khó khăn khiến việc tiếp cận các nguồn học liệu ngoài nhà trường của trẻ em không dễ dàng.

Trao đổi với phóng viên VOV.VN, ông Đỗ Minh Lượng, Hiệu trưởng Trường Tiểu học Khả Cửu cho biết nguồn sách báo, tài liệu tại thư viện các trường vùng sâu, vùng xa còn nghèo nàn do điều kiện kinh tế hạn chế. Câu chuyện tại Khả Cửu phản ánh một vấn đề lớn hơn: Xây dựng một thư viện có thể hoàn thành bằng một khoản đầu tư, nhưng xây dựng văn hóa đọc đòi hỏi nguồn sách, người hướng dẫn và sự đồng hành lâu dài.

Báo cáo UNICEF công bố tháng 12/2025, dựa trên khảo sát 53 dân tộc thiểu số năm 2024, cho thấy gần một phần ba trẻ em dân tộc thiểu số tại Việt Nam sống trong tình trạng nghèo đa chiều, trong đó tiếp cận thông tin là một trong những lĩnh vực thiếu hụt đáng kể.

Một nghiên cứu công bố tháng 2/2026 của nhóm tác giả Trường Đại học Cần Thơ, khảo sát 140 học sinh lớp 5 và 12 giáo viên tại một trường tiểu học, cho thấy phần lớn học sinh nhận thức được lợi ích của sách, nhưng tần suất và thời lượng đọc còn thấp, thói quen chưa bền vững. Những kết quả này cho thấy văn hóa đọc cần được nuôi dưỡng bằng môi trường và phương pháp phù hợp, không chỉ bằng lời kêu gọi đọc sách

233 đầu sách mới từ những đồng tiền dành dụm

Giữa những trăn trở ấy, Lê Huy Anh học sinh lớp 12A2 Trường THPT Mỹ Đình (Hà Nội) cùng bạn bè tại các trường THCS Đoàn Thị Điểm, Hà Nội; THPT Kim Liên, Hà Nội; THCS - THPT Nguyễn Tất Thành (Đại học Sư phạm Hà Nội); THCS Chu Văn An, Hà Nội; THPT Chuyên Nguyễn Huệ, Hà Nội đã xây dựng dự án Sách, tri thức và những ước mơ quản trị doanh nghiệp tương lai. Tình yêu sách của Huy Anh bắt đầu từ những câu chuyện mẹ kể, những cuốn sách bố mẹ mua và những lần đọc sách trong thư viện. Từ sách, em khám phá kinh tế, khởi nghiệp, quản trị và dần nuôi dưỡng những ước mơ của riêng mình. “Em nhận ra rằng, đằng sau mỗi con số, mỗi quyết định đều có cả một câu chuyện về con người, về cách nhìn nhận vấn đề”, Huy Anh chia sẻ.

Nhưng thay vì chỉ tích lũy tri thức cho bản thân, nam sinh muốn chia sẻ cơ hội ấy với những bạn nhỏ chưa có điều kiện tiếp cận nhiều sách. Ý tưởng được bạn bè hưởng ứng. Các thành viên dành dụm từ tiền ăn sáng, tiền lì xì Tết, gom gópđể mua sách. Điều đặc biệt, toàn bộ sách được trao tặng đều là sách mới. Ngày 10/10/2026, thông qua sự kết nối của phụ huynh, nhà giáo và những người quan tâm đến giáo dục, 233 đầu sách đã được đưa đến Trường Tiểu học Khả Cửu.

Không chỉ trao sách, các thành viên còn trực tiếp đọc sách, trò chuyện và khuyến khích các em nhỏ đặt câu hỏi. Qua đó, việc đọc trở thành hoạt động giao lưu, khám phá và kết nối học sinh giữa hai vùng miền. “Biết đâu, trong số những cuốn sách này, sẽ có một cuốn khiến bạn học sinh nào đó tò mò hơn về kinh tế, yêu thích những con số, những câu chuyện khởi nghiệp”, Huy Anh bày tỏ.

Theo Trưởng nhóm dự án, hoạt động tại Khả Cửu không phải điểm dừng. Nhóm mong muốn tiếp tục kết nối thêm học sinh, mở rộng mô hình tủ sách dùng chung đến những trường còn thiếu nguồn học liệu. Điều đáng quý không nằm ở số tiền hay quy mô ban đầu, mà ở cách những người trẻ chủ động nhận diện một nhu cầu xã hội, kết nối nguồn lực và biến ý tưởng thành hành động.

Để những tủ sách không chỉ đẹp trong ngày trao tặng

Đánh giá về dự án, ông Đỗ Minh Lượng cho rằng những đóng góp trong khả năng của học sinh thành thị tuy nhỏ, nhưng khi đến với các cơ sở giáo dục vùng sâu, vùng xa lại có ý nghĩa thiết thực. “Nếu các dự án của các bạn cứ triển khai như thế thì sẽ nhân lên và lan tỏa được nhiều giá trị văn hóa đọc đến học sinh, đặc biệt là trẻ em nông thôn và học sinh ở vùng khó khăn”, ông Lượng chia sẻ.

Ở góc độ chuyên môn, TS Trịnh Cam Ly, công tác trong lĩnh vực giáo dục phổ thông tại TP.HCM, từng nhấn mạnh tại một tọa đàm về văn hóa đọc tháng 4/2026 rằng không thể ngăn trẻ tiếp xúc với công nghệ, nhưng có thể định hướng trẻ sử dụng công nghệ để học tập. Theo bà, sách giấy có giá trị đặc biệt đối với trải nghiệm đọc sâu, khả năng tập trung và tư duy bền vững.

Vấn đề vì thế không phải đặt sách đối lập với công nghệ, mà là tạo ra môi trường để trẻ biết lựa chọn thông tin, đọc có chiều sâu và suy nghĩ độc lập. Theo kết quả PISA 2022 của OECD, khoảng 77% học sinh Việt Nam ở độ tuổi 15 đạt mức năng lực đọc tối thiểu, nhưng chỉ 1% đạt nhóm năng lực đọc cao nhất. Dù cần thận trọng khi so sánh quốc tế, kết quả vẫn gợi mở yêu cầu nâng cao chất lượng đọc hiểu, thay vì chỉ dừng ở khả năng đọc chữ.

Đáng chú ý, Quyết định 1062/QĐ-TTg ngày 13/6/2026 đặt mục tiêu đến năm 2030, mức đọc bình quân đạt 7 - 8 bản sách/người/năm; đồng thời yêu cầu mở rộng khả năng tiếp cận sách tại vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và tăng cường liên kết giữa gia đình, nhà trường, thư viện, cộng đồng.

Từ câu chuyện Khả Cửu, có thể hình dung một mô hình thiết thực: Trường học vùng khó khăn xác định nhu cầu; học sinh, gia đình và các tổ chức tại đô thị đóng góp nguồn lực; nhà trường tổ chức hoạt động đọc, luân chuyển sách và theo dõi hiệu quả sử dụng. Mỗi tủ sách cần được đánh giá không chỉ bằng số sách trao tặng, mà còn bằng số học sinh tiếp cận, lượt mượn đọc và những hoạt động giúp hình thành thói quen tự học. 233 đầu sách của Huy Anh và những người bạn chưa thể giải quyết bài toán thiếu học liệu ở miền núi nhưng dự án đã cho thấy một cách làm có thể nhân rộng, nơi chính học sinh trở thành người kết nối và lan tỏa tri thức.