“Bẫy gia công” và rào cản giá trị gia tăng

Trong hàng chục năm, mô hình gia công đã giúp ngành công nghiệp Việt Nam tích lũy nguồn lực, tạo việc làm và hội nhập sâu hơn vào nền kinh tế thế giới. Đây là bước đi quan trọng để doanh nghiệp trong nước tham gia các chuỗi sản xuất toàn cầu.

Tuy nhiên, khi chuỗi cung ứng ngày càng đặt nặng yêu cầu về công nghệ, thiết kế và năng lực đổi mới sáng tạo, hạn chế của mô hình gia công cũng bộc lộ rõ hơn. Phần lớn doanh nghiệp vẫn tập trung ở các công đoạn sản xuất, lắp ráp, trong khi linh kiện, công nghệ cốt lõi và quyền quyết định thị trường phụ thuộc đáng kể vào các tập đoàn nước ngoài.

Điều này khiến giá trị gia tăng doanh nghiệp Việt tạo ra và giữ lại trong chuỗi còn hạn chế. Sự phụ thuộc vào nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu và công nghệ bên ngoài cũng khiến doanh nghiệp dễ chịu tác động khi chuỗi cung ứng toàn cầu biến động, đặc biệt trước những thay đổi về địa chính trị và thương mại.

Phân tích thực trạng này tại diễn đàn trao đổi về chiến lược nâng cao vị thế doanh nghiệp Việt, TS. Nguyễn Minh Phong, chuyên gia kinh tế nhận định: “Doanh nghiệp Việt Nam đang nằm ở vị trí đáy của ‘biểu đồ nụ cười’ trong chuỗi giá trị toàn cầu. Chúng ta làm phần việc thâm dụng lao động nhất nhưng hưởng biên lợi nhuận mỏng nhất. Nếu không sớm chuyển từ ‘Make in Vietnam’ theo nghĩa lắp ráp đơn thuần sang ‘Make by Vietnam’ - tức do người Việt tự sáng tạo, thiết kế và chủ động công nghệ - chúng ta sẽ mãi mắc bẫy thu nhập trung bình và bị các quốc gia có chi phí nhân công rẻ hơn vượt qua”.

Từ gia công, lắp ráp sang thiết kế, nghiên cứu và phát triển sản phẩm là bước chuyển không đơn giản. Doanh nghiệp phải có nguồn vốn dài hạn, hạ tầng nghiên cứu và phát triển R&D, đội ngũ nhân lực chất lượng cao, đồng thời phải có khả năng tiếp cận thị trường.

Đây cũng là những điểm nghẽn khiến quá trình nâng cấp vị trí của doanh nghiệp Việt trong chuỗi giá trị chưa dễ dàng. Nếu không nâng được năng lực công nghệ, cơ hội tham gia những công đoạn có giá trị cao hơn như thiết kế vi mạch, đóng gói bán dẫn hay phát triển các nền tảng phần mềm ứng dụng AI có thể bị bỏ lỡ.

Từ cơ hội chuỗi cung ứng đến năng lực làm chủ

Để thoát khỏi vị trí gia công, doanh nghiệp Việt cần lựa chọn hướng đi phù hợp với nguồn lực thay vì đầu tư dàn trải. Những lĩnh vực như dịch vụ đóng gói vi mạch, phần mềm ứng dụng AI chuyên ngành hoặc giải pháp chuyển đổi xanh có thể là những ngách để doanh nghiệp từng bước tích lũy năng lực.

Điều quan trọng là quá trình tham gia phải gắn với nâng cao năng lực nội tại. Doanh nghiệp cần từng bước chuyển từ thực hiện đơn hàng sang nghiên cứu, thiết kế, phát triển sản phẩm và làm chủ một phần công nghệ trong chuỗi sản xuất.

Liên kết với các tập đoàn đa quốc gia cũng được xem là một hướng để rút ngắn quá trình tích lũy. Thông qua hợp tác và nhận chuyển giao công nghệ, doanh nghiệp trong nước có thể tiếp cận kinh nghiệm quản trị, công nghệ và tiêu chuẩn của các chuỗi cung ứng lớn, từ đó nâng dần năng lực của mình.

Đánh giá về thời cơ hành động của doanh nghiệp Việt trong giai đoạn hiện nay, ông Vũ Tú Thành, Đại diện Hội đồng Kinh doanh Mỹ - ASEAN tại Việt Nam (US-ABC), nhấn mạnh tại hội thảo về chuỗi cung ứng công nghệ: “Cơ hội cho doanh nghiệp Việt Nam hiện nay là rất lớn khi các tập đoàn đa quốc gia đang tích cực dịch chuyển và đa dạng hóa chuỗi cung ứng. Tuy nhiên, cơ hội chỉ có thể biến thành kết quả cụ thể nếu chúng ta có thể chế linh hoạt và chính sách ưu đãi thực sự vượt trội cho R&D. Doanh nghiệp không thể đơn độc làm chủ công nghệ nếu thiếu sự đồng hành của Nhà nước trong việc đặt hàng các bài toán lớn của quốc gia, xây dựng hạ tầng dùng chung cho các trung tâm đổi mới sáng tạo và tạo dựng hệ sinh thái kết nối chặt chẽ giữa Viện nghiên cứu - Trường đại học - Doanh nghiệp”.

Như vậy, bài toán làm chủ công nghệ không chỉ nằm ở năng lực của từng doanh nghiệp. Để doanh nghiệp có thể đi sâu hơn vào chuỗi giá trị, cần một hệ sinh thái kết nối giữa doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học, cùng với hạ tầng phục vụ nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.

Với doanh nghiệp, yêu cầu trước mắt là thay đổi cách tiếp cận. Không chỉ tập trung mở rộng công suất, nhận thêm đơn hàng gia công, doanh nghiệp cần dành nguồn lực cho R&D, đào tạo nhân lực và phát triển sản phẩm. Đây là quá trình đòi hỏi đầu tư dài hạn nhưng có ý nghĩa quyết định đối với khả năng nâng giá trị gia tăng.

Từ “gia công” đến làm chủ công nghệ không thể là bước chuyển trong một sớm một chiều. Khi từng bước kiểm soát được những công đoạn tạo ra giá trị cao hơn, doanh nghiệp Việt mới có thể giảm phụ thuộc vào gia công và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.