“Cởi trói” nhưng chưa đủ để thay đổi lựa chọn của học sinh

PV: Việc không còn áp chỉ tiêu phân luồng được nhiều người xem là “cởi trói” cho học sinh và nhà trường. Ông nhìn nhận ý nghĩa lớn nhất của thay đổi này là gì?

TS Hoàng Ngọc Vinh: Điểm đáng chú ý nhất là chúng ta đang chuyển từ cách tiếp cận mang tính áp đặt sang tôn trọng lựa chọn của người học. Trước đây, khi đã gắn phân luồng với chỉ tiêu, nhiều địa phương buộc phải tìm cách đạt bằng được con số, bất kể điều kiện thực tế hay nguyện vọng của học sinh ra sao. Điều đó vô hình trung làm méo mó mục tiêu của phân luồng.

Việc bỏ chỉ tiêu giúp trả lại bản chất của vấn đề: phân luồng phải là quá trình định hướng dựa trên năng lực, sở thích và điều kiện của từng học sinh. Tuy nhiên, cần nói rõ rằng, bỏ chỉ tiêu không đồng nghĩa với việc phân luồng sẽ tự nhiên vận hành hiệu quả. Nếu không có hệ thống hỗ trợ đủ tốt, học sinh vẫn sẽ lựa chọn theo “quán tính an toàn”, và khi đó chính sách khó đạt được mục tiêu dài hạn.

PV: Ông có nhắc đến “quán tính an toàn”. Vì sao phần lớn học sinh vẫn lựa chọn học tiếp lên THPT thay vì các hướng đi khác?

TS Hoàng Ngọc Vinh: Đây là một thực tế có thể hiểu được. Trong bối cảnh hiện nay, giáo dục phổ thông 12 năm vẫn được xem là nền tảng quan trọng để học tập suốt đời. Học sinh và gia đình thường muốn giữ lại nhiều cơ hội nhất có thể, đặc biệt là cơ hội vào đại học.

Trong khi đó, các lựa chọn khác, đặc biệt là giáo dục nghề nghiệp, vẫn chưa tạo được niềm tin tương xứng. Không ít phụ huynh lo ngại rằng nếu con đi học nghề sớm, cơ hội phát triển lâu dài sẽ bị hạn chế, hoặc con đường quay lại học tiếp sẽ khó khăn.

Vì vậy, lựa chọn học THPT không hẳn là do “chuộng bằng cấp” như cách nói phổ biến, mà phần nhiều xuất phát từ tâm lý muốn đảm bảo an toàn và linh hoạt cho tương lai.

Phân luồng không khó nếu "gỡ" được 3 điều học sinh còn băn khoăn

PV: Vậy theo ông, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay khiến phân luồng chưa hiệu quả là gì?

TS Hoàng Ngọc Vinh: Theo tôi, có ba điểm nghẽn lớn. Thứ nhất là chất lượng và sức hấp dẫn của giáo dục nghề nghiệp. Nếu chương trình đào tạo chưa gắn chặt với nhu cầu thị trường lao động, nếu cơ hội việc làm sau tốt nghiệp chưa rõ ràng, thì rất khó để thuyết phục người học.

Thứ hai là thiếu hệ thống thông tin và đánh giá hiệu quả hướng nghiệp. Nhiều nơi tổ chức hoạt động tư vấn, trải nghiệm, nhưng lại không có cơ chế đo lường xem học sinh hiểu gì, chọn gì, và kết quả ra sao. Khi không có dữ liệu, việc điều chỉnh chính sách sẽ thiếu căn cứ.

Thứ ba là niềm tin xã hội. Đây là yếu tố then chốt. Khi phụ huynh chưa tin vào chất lượng đào tạo và cơ hội việc làm, họ sẽ không chủ động lựa chọn các con đường khác ngoài THPT, dù không còn bị ép buộc.

PV: Có ý kiến lo ngại, nếu không còn chỉ tiêu, học sinh sẽ “dồn” vào THPT, gây áp lực lớn cho hệ thống. Ông nghĩ sao?

TS Hoàng Ngọc Vinh: Tôi cho rằng không nên nhìn vấn đề theo hướng lo ngại “dồn” hay không. Nếu nhu cầu học tiếp lên THPT là có thật, thì hệ thống cần tính toán để đáp ứng một cách hợp lý, thay vì tìm cách hạn chế bằng các rào cản hành chính.

Tuy nhiên, điều quan trọng không phải là mở rộng bằng mọi giá, mà là bảo đảm chất lượng giáo dục. Khi số lượng tăng lên, nếu không đi kèm với đầu tư về cơ sở vật chất, đội ngũ giáo viên, chương trình đào tạo, thì chất lượng sẽ bị ảnh hưởng.

Song song với đó, cần phát triển các lựa chọn khác đủ tốt để học sinh không chỉ có một con đường duy nhất. Khi các “lối đi” đều có giá trị, việc phân luồng sẽ diễn ra một cách tự nhiên, không cần áp đặt.

PV: Theo ông, làm thế nào để giáo dục nghề nghiệp trở thành một lựa chọn thực sự hấp dẫn?

TS Hoàng Ngọc Vinh: Muốn hấp dẫn, trước hết phải có chất lượng thực chất. Điều này bao gồm việc cập nhật chương trình đào tạo theo nhu cầu thị trường, tăng cường thực hành, gắn kết chặt chẽ với doanh nghiệp để học sinh có cơ hội trải nghiệm và làm việc ngay từ khi còn học.

Thứ hai là bảo đảm cơ hội phát triển lâu dài. Người học nghề cần thấy rõ rằng họ không bị “chặn đường”, mà vẫn có thể học tiếp, nâng cao trình độ, thậm chí chuyển đổi hướng đi khi cần.

Thứ ba là chính sách hỗ trợ và truyền thông. Không chỉ là miễn giảm học phí hay hỗ trợ tài chính, mà còn là cách xã hội nhìn nhận về giá trị của giáo dục nghề nghiệp. Khi những người học nghề thành công, có thu nhập tốt, được tôn trọng, thì nhận thức xã hội sẽ thay đổi.

PV: Nhìn rộng hơn, ông cho rằng cần thay đổi gì trong cách tiếp cận phân luồng thời gian tới?

TS Hoàng Ngọc Vinh: Tôi cho rằng cần chuyển từ tư duy “phân luồng” sang tư duy phát triển hệ sinh thái học tập đa dạng. Nghĩa là không chỉ tập trung vào việc “chia” học sinh đi đâu, mà phải tạo ra nhiều con đường khác nhau, mỗi con đường đều có chất lượng và cơ hội phát triển.

Hướng nghiệp cũng cần được thực hiện sớm hơn, không chỉ ở bậc THCS mà ngay từ tiểu học, để học sinh có thời gian khám phá bản thân và hiểu về các nghề nghiệp.

Quan trọng hơn, mọi chính sách cần hướng tới mục tiêu cuối cùng là giúp người học lựa chọn đúng và phát triển bền vững, chứ không phải đạt một tỷ lệ nào đó trên giấy tờ.

PV: Sau bước điều chỉnh bỏ chỉ tiêu phân luồng, ông kỳ vọng điều gì ở những thay đổi tiếp theo của hệ thống?

TS Hoàng Ngọc Vinh: Tôi kỳ vọng đây sẽ là cơ hội để chúng ta nhìn lại toàn bộ hệ thống, không chỉ ở góc độ chính sách mà cả cách tổ chức thực hiện.

Bỏ chỉ tiêu là một bước đi cần thiết, nhưng nếu không tiếp tục cải thiện chất lượng, tăng cường kết nối với thị trường lao động và xây dựng niềm tin xã hội, thì phân luồng vẫn khó đạt hiệu quả thực chất. Ngược lại, nếu làm tốt, chúng ta có thể xây dựng một hệ thống giáo dục linh hoạt, trong đó mỗi học sinh đều có thể tìm thấy con đường phù hợp và phát huy tốt nhất năng lực của mình.

PV: Xin cám ông!