Ba năm sau cuộc tấn công ngày 7/10/2023 của phong trào Hamas vào Israel và tiếp đến là cuộc chiến tại Gaza nổ ra ngay sau đó, giao tranh đã giảm đáng kể sau thỏa thuận ngừng bắn mong manh. Tuy nhiên, những vấn đề cốt lõi về tương lai vùng lãnh thổ này vẫn chưa được giải quyết: ai sẽ kiểm soát Gaza, Hamas có giải giáp hay không và Israel sẽ nới lỏng các hạn chế đối với đời sống người Palestine như thế nào.

Thỏa thuận ngừng bắn tháng 10/2025 là bước đột phá ngoại giao lớn nhất kể từ khi xung đột nổ ra, giúp đưa các con tin Israel còn lại rời Gaza và làm giảm đáng kể giao tranh. Tuy nhiên, thỏa thuận chưa giải quyết được bất đồng về tương lai Gaza, trong khi các vụ bạo lực vẫn tiếp diễn.

Bế tắc chủ yếu xuất phát từ khác biệt về mục tiêu an ninh. Israel coi việc loại bỏ năng lực quân sự của Hamas là điều kiện để chấm dứt chiến tranh, với lập luận rằng Hamas còn vũ khí thì mối đe dọa vẫn tồn tại.

Trong khi đó, Hamas, lực lượng vẫn duy trì ảnh hưởng quân sự và chính trị tại Gaza, yêu cầu Israel chấm dứt các hoạt động quân sự và rút quân hoàn toàn trước khi bàn đến vấn đề giải giáp.

Sự khác biệt này tạo ra bài toán về trình tự. Israel muốn có bảo đảm rằng Hamas không thể tái vũ trang trước khi bàn giao quyền kiểm soát Gaza. Ngược lại, Hamas khó có động lực từ bỏ năng lực quân sự nếu chưa có cam kết về việc Israel rút quân và không tiếp tục chiến dịch quân sự.

Bài toán hậu xung đột chưa được giải quyết

Một lộ trình do Mỹ hậu thuẫn công bố hồi tháng 7 tìm cách thu hẹp khoảng cách bằng cách gắn việc Israel rút quân từng bước với quá trình giải giáp Hamas, triển khai lực lượng ổn định quốc tế và thành lập một chính quyền kỹ trị của người Palestine.

Tuy nhiên, sự thống nhất về nguyên tắc không đồng nghĩa với việc triển khai các hoạt động trên thực tế. Một trong những câu hỏi lớn nhất là ai sẽ điều hành Gaza sau chiến tranh. Hamas vẫn duy trì ảnh hưởng tại một số khu vực còn Israel tìm cách ngăn nhóm này trở lại nắm quyền. Trong khi đó, chưa có một lực lượng chính trị nào được cả hai bên chấp nhận và đủ khả năng tiếp quản.

Tái thiết Gaza cũng là một thách thức lớn. Cơ sở hạ tầng Gaza bị tàn phá nghiêm trọng cần nguồn đầu tư lớn, nhưng các nhà tài trợ muốn có một cơ chế quản trị và an ninh rõ ràng trước khi cam kết nguồn lực.

Người dân Israel vẫn coi Gaza là mối đe dọa

Từ một điểm quan sát gần biên giới, người dân Israel lần lượt hướng ống nhòm về phía Beit Hanoun, phía Bắc Gaza, nơi những tòa nhà đổ nát nằm giữa khung cảnh hoang tàn sau nhiều tháng giao tranh.

Với nhiều người, hình ảnh Gaza bị tàn phá không chỉ gợi lại cuộc chiến mà còn củng cố cảm giác bất an đã hình thành từ ngày 7/10/2023.

Ba năm sau cuộc tấn công do Hamas dẫn đầu khiến khoảng 1.200 người Israel thiệt mạng và 251 người bị bắt làm con tin, tâm lý cảnh giác vẫn rất mạnh tại nhiều cộng đồng gần Gaza.

Một số người thậm chí bày tỏ sự hài lòng khi chứng kiến cảnh đổ nát phía bên kia biên giới. Những phản ứng này cho thấy khoảng cách tâm lý giữa người Israel và người Palestine vẫn rất lớn, dù giao tranh đã phần nào lắng xuống.

Đối với nhiều người Israel, Gaza vẫn gắn liền với ký ức về ngày 7/10/2023, khi các tay súng vượt qua hàng rào biên giới, tấn công các cộng đồng dân cư và đưa con tin trở lại vùng lãnh thổ này.

Trong nhiều năm, Gaza vốn đã là một vùng đất gần nhưng xa về mặt tâm lý đối với người Israel. Sau khi Hamas kiểm soát Gaza năm 2007, liên lạc và đi lại qua biên giới bị hạn chế nghiêm ngặt.

Xung đột càng khiến cảm giác mất an toàn trở nên sâu sắc. Người dân tại các cộng đồng từng bị tấn công đang tái thiết nhà cửa, nhưng đồng thời cố gắng lưu giữ ký ức về ngày 7/10.

Mor Izreal, giám đốc một triển lãm thực tế ảo về vụ tấn công tại Sderot, cho biết nhiều người Israel cảm thấy thế giới bên ngoài chưa thực sự hiểu những gì họ đã trải qua. Theo bà, việc ghi lại ký ức về ngày 7/10 là cách để người Israel cho thế giới thấy cảm giác an toàn của họ đã bị phá vỡ như thế nào.

Dù lệnh ngừng bắn đã giúp giao tranh giảm nhiệt và toàn bộ con tin còn lại đã rời Gaza, những tổn thương và sự mất lòng tin vẫn chưa dễ dàng biến mất. Với nhiều người Israel, Gaza vì thế vẫn không chỉ là vùng đất nằm ngay bên kia biên giới, mà còn là biểu tượng của một mối đe dọa chưa hoàn toàn được hóa giải.

Sự kiểm soát của Israel và khủng hoảng nhân đạo

Xung đột kéo dài 3 năm đã khiến phần lớn người dân Gaza phải rời bỏ nhà cửa, đồng thời gây thiệt hại nghiêm trọng đối với nhà ở, bệnh viện và cơ sở hạ tầng.

Theo số liệu của Liên Hợp Quốc được dẫn trong các báo cáo, khoảng 65% diện tích Gaza nằm ngoài khả năng tiếp cận hoặc bị hạn chế nghiêm ngặt, khiến các hoạt động cứu trợ phải tập trung tại phần diện tích còn lại, vốn đã quá tải.

Các tổ chức nhân đạo cho biết việc tiếp cận nhân sự và nguồn cung vẫn gặp nhiều trở ngại, trong khi thiếu nhiên liệu và phụ tùng thay thế tiếp tục ảnh hưởng đến các dịch vụ thiết yếu như cấp nước, vệ sinh và y tế.

Israel cho rằng các biện pháp hạn chế là cần thiết nhằm ngăn Hamas khôi phục năng lực quân sự và bảo đảm an ninh. Trong khi đó, phía Palestine cho rằng những hạn chế về đi lại, tiếp cận đất đai và các dịch vụ cơ bản tiếp tục kéo dài tình trạng khó khăn và di dời.

Nỗ lực trung gian chưa đủ để tháo gỡ bế tắc

Mỹ, Ai Cập, Qatar và các bên khác đã nhiều lần làm trung gian cho các thỏa thuận ngừng bắn và trao đổi con tin. Tuy nhiên, những nỗ lực này vẫn chưa tạo ra cơ chế đủ sức giải quyết các bất đồng về an ninh, quản trị và tương lai chính trị của Gaza.

Đề xuất thành lập lực lượng ổn định quốc tế và chính quyền chuyển tiếp Palestine cũng gặp nhiều trở ngại. Việc triển khai lực lượng này phụ thuộc vào sự đồng thuận của Israel và gắn với lộ trình rút quân từng bước của nước này.

Bối cảnh khu vực cũng làm tiến trình thêm phức tạp. Xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran trong năm 2026 đã thu hút sự chú ý của các nỗ lực ngoại giao sang một cuộc đối đầu rộng lớn hơn.

Dù vậy, Gaza vẫn là một trong những vấn đề trọng tâm của chính trị Trung Đông. Tại Israel, những hệ lụy từ cuộc tấn công ngày 7/10 và cuộc chiến tại Gaza tiếp tục ảnh hưởng đến tranh luận chính trị trong nước.

Sau ba năm, vấn đề không nằm ở việc thiếu các đề xuất ngừng bắn mà ở việc chưa có đồng thuận về những gì sẽ diễn ra sau đó. Israel muốn bảo đảm Gaza không trở thành nơi phát động các cuộc tấn công mới, trong khi người Palestine hướng tới chấm dứt kiểm soát quân sự và một tương lai chính trị ổn định.

Chừng nào các vấn đề về an ninh, giải giáp, quản trị và tái thiết chưa được giải quyết trong một khuôn khổ chính trị thống nhất, lệnh ngừng bắn vẫn có nguy cơ chỉ là một khoảng lặng trước những đợt giao tranh tiếp theo.