Trong khuôn khổ ABU Confest 2026 tại Malaysia, phiên thảo luận“Truyền thông trước ngã rẽ số” đã diễn ra ngày 7/7với sự tham gia của nhiều lãnh đạo cấp cao đến từ các đài phát thanh-truyền hình quốc gia trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Phiên thảo luận do ôngAndrew Davies, Trưởng Ban phát thanh Hiệp hội Phát thanh - Truyền hình châu Á - Thái Bình Dương (ABU) điều phối.

Phiên thảo luận có sự tham dự của đại diệnnhiều đài phát thanh-truyền hình quốc gia trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương, gồm ông Jean Philip De Tender, Phó Tổng Giám đốc Liên hiệp Phát sóng Châu Âu EBU(Thụy Sĩ); bà Tshilidzi Davhana, Giám đốc Nội dung, Đài PTTH Nam Phi; bà Claire Gorman, Giám đốc Đài ABC quốc tế (Australia); ông Ashwad Ismail, Tổng Giám đốc Đài PTTH Malaysia (Malaysia); ông Kora Nou, Giám đốc điều hành Tập đoàn phát thanh- Truyền hình quốc gia NBC (Papua New Guinea)….

Công nghệ và khán giả thay đổi, truyền thông cần thích ứng

Những ưu tiên chiến lược mà các đài phát thanh-truyền hình quốc gia trong khu vực cần xem xét trong bối cảnh ngành truyền thông đang biến đổi nhanh chóng là nội dung được nhiều đại biểu quan tâm thảo luận. Sự bùng nổ của mạng xã hội, sự dịch chuyển của khán giả trẻ sang nền tảng số đến áp lực tài chính… đã và đang đặt ra cho các đài phát thanh-truyền hình trước yêu cầu phải đổi mới mạnh mẽ về nội dung, phương thức tiếp cận lẫn mô hình vận hành.

Thách thức lớn nhất của các đài phát thanh-truyền hình mà nhiều đại biểu đưa ra tại phiên thảo luận là hiện nay không chỉ là cạnh tranh với các nền tảng số, mà còn là cạnh tranh về công chúng trong môi trường thông tin đa dạng và phân mảng mạnh.

Ông Jean Philip De Tender, Phó Tổng Giám đốc Liên hiệp Phát sóng Châu Âu (EBU) nhận định, các cơ quan truyền thông công đang phải đối mặt với sức ép ngày càng lớn trong việc thu hút khán thính giả khi mạng xã hội và các nền tảng số liên tục tìm cách thay đổi cách tiếp cận người xem.

Bà Tshilidzi Davhana, Giám đốc Nội dung, Đài PTTH Nam Phicũng nhấn mạnh việc truyền thông công hiện nay đang chịu sức ép lớn khi người dùng, đặc biệt là giới trẻ ngày càng ưa chuộng hơn các sản phẩm trên nền tảng xem trực tuyến, các nội dung ngắn và podcast. Không chỉ truyền hình mà cả phát thanh cũng đang phải đối mặt với nhiều khó khăn về nguồn lực và người xem, người nghe.

Bà Claire Gorman, Giám đốc Đài ABC quốc tế (Australia) cho rằng, người trẻ không còn thích xem các kênh truyền thống như trước mà chuyển mạnh sang môi trường trực tuyến, buộc các đài phải cân bằng giữa đầu tư cho nền tảng số và duy trì chất lượng, thời gian cho các sản phẩm truyền thống. Vì thế thách thức lớn đặt ra là vừa tiếp cận, thu hút được nhiều nhóm công chúng trên nhiều nền tảng khác nhau, vừa phải tính toán đảm bảo chi phí vận hành ngày càng lớn.

Truyền thông chính thống vẫn phải là địa chỉ tin cậy của công chúng

Dù bối cảnh thông tin đa dạng, cạnh tranh gay gắt thì các đại biểu đều nhận định truyền thông chính thống vẫn đang nắm giữ lợi thế đặc biệt quan trọng là niềm tin của công chúng.

Theo ông Jean Philip De Tender, trong một thế giới mà thông tin trên mạng xã hội cập nhật nhanh và dày đặc hơn, điều mà các cơ quan truyền thông chính thống cần làm không phải là chạy theo tốc độ bằng mọi giá mà là giữ được vai trò định hướng, như một nguồn tin chính thống, tin cậy để người đọc, người nghe có những thông tin chính xác. “Các đài phát thanh cần xây dựng mối quan hệ với khán giả trẻ bằng nhiều hình thức mới, đồng thời tiếp tục bảo vệ những giá trị cốt lõi của cơ quan báo chí tin cậy đối với công chúng”- ông Jean Philip De Tender nói.

Quan điểm này cũng được bà Claire Gorman, Giám đốc Đài ABC quốc tế (Australia) chia sẻ khi nhấn mạnh rằng, các đài phát thanh-truyền hình cần góp phần tạo “hệ miễn dịch” cho xã hội trước tin giả, thông tin sai lệch và các chiến dịch thao túng thông tin. Không thể phản bác từng tin giả xuất hiện mỗi ngày, nhiệm vụ của báo chí là giúp công chúng biết cách nhận diện thông tin sai lệch, kiểm chứng nguồn tin và tìm đến những địa chỉ tin cậy.

“Chúng ta không thể phản bác hết mọi thông tin sai lệch đang đầy rẫy trong xã hội nhưng điều quan trọng mà những người làm truyền thông ở các cơ quan truyền thông chính thống cần phải làm là tạo ra một “hệ miễn dịch” cho người dân trước các thông tin sai lệch đó. Ngày nay, việc kiểm chứng thông tin cũng trở nên dễ dàng hơn vì phần lớn mọi người tiếp cận tin tức qua điện thoại di động. Chỉ cần lướt màn hình, chuyển sang một ứng dụng khác hoặc sang một nền tảng mạng xã hội khác là họ đã có thể đối chiếu nhiều nguồn thông tin khác nhau”- bà Claire Gorman nói.

Một ưu thế nữa của các cơ quan truyền thông chính thống mà nhiều cơ quan truyền thông khác hay các nhà sáng tạo nội dung trên mạng xã hội không thể làm được, là phát sóng thông tin khẩn cấp trong các tình huống thiên tai và khủng hoảng. “Hiện nay, mùa ứng phó khẩn cấp ở Australia kéo dài khoảng 6 tháng mỗi năm. Chỉ riêng năm ngoái, chúng tôi đã đưa tin về khoảng 650 sự kiện khẩn cấp quy mô lớn, bao gồm cháy rừng, lũ lụt và nhiều loại thiên tai khác”.

Tài chính, tái cấu trúc và AI: 3 thách thức lớn

Cùng với áp lực cạnh tranh nội dung, các đại biểu cũng nhấn mạnh bài toán tài chính vẫn là thách thức căn bản nhất đối với truyền thông chính thống. Theo đại diện EBU, tình trạng cắt giảm đầu tư cho truyền thông địa phương ở nhiều nơi là điều đáng lo ngại, bởi khi hệ sinh thái truyền thông địa phương suy yếu, công chúng sẽ ngày càng thiếu những nội dung phản ánh trực tiếp đời sống cộng đồng nơi họ sinh sống.

Đại diện các đài ở khu vực châu Á-Thái Bình Dương cho rằng, quá trình tái cấu trúc tổ chức là điều khó tránh khỏi nếu các cơ quan truyền thông thích ứng với cách tiếp nhận thông tin mới. Từ việc tổ chức lại nhân sự, tăng cường vai trò của đội ngũ trẻ đến đầu tư cho nội dung số, tất cả đều đòi hỏi chi phí lớn và quyết tâm thay đổi từ bên trong.

Một nội dung nhận được nhiều quan tâm tại phiên thảo luận là ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong lĩnh vực báo chí -truyền thông. Ông Ashwad Ismail, Tổng Giám đốc Đài PTTH Malaysia cho biết,đơn vị này đang xây dựng bộ hướng dẫn đầu tiên về sử dụng AI trong phát thanh-truyền hình, coi đây là một “tài liệu sống” để cập nhật liên tục. Theo đó, AI cần được xem là công cụ tăng cường năng lực của con người, chứ không thay thế con người trong hoạt động báo chí.

“Mọi người đều rất hào hứng với AI, nhưng chúng tôi cho rằng cần phải có những nguyên tắc rõ ràng. AI không chỉ mang lại cơ hội mà còn tiềm ẩn nhiều rủi ro, vì vậy chúng ta cần có định hướng đúng để thích ứng trong kỷ nguyên AI. Trước hết, chúng tôi xác định một triết lý cốt lõi cho bộ hướng dẫn, đang được hoàn thiện như một "tài liệu sống" là AI sẽ tiếp tục tồn tại và phát triển, AI được tạo ra để tăng cường năng lực của con người. Báo chí sẽ không bị robot thay thế. Nhưng những nhà báo không biết cách sử dụng AI có thể sẽ bị thay thế bởi những nhà báo biết khai thác AI một cách hiệu quả”- ông Ashwad Ismail nhận định.

Thừa nhận những tiện ích AI mang lại nhưng các đại biểu nhấn mạnh, việc ứng dụng AI phải đi kèm nguyên tắc kiểm soát chặt chẽ, bảo đảm con người luôn giữ vai trò trung tâm trong quy trình biên tập và xuất bản nội dung.

Đại diện ABC khẳng định nguyên tắc “human in the loop”, luôn có con người kiểm tra, chỉnh sửa và chịu trách nhiệm là nền tảng trong cách tiếp cận AI của cơ quan này. Còn với SABC, AI mở ra nhiều cơ hội như phục chế tư liệu, nâng cao chất lượng kho lưu trữ, nhưng không được làm sai lệch nội dung gốc hay làm mất đi các giá trị văn hóa, lịch sử của chương trình.