Người nghèo đi mua nhà ở xã hội bằng… di chúc

Anh Nguyễn Quốc Phú, một lao động nghèo ở TP.HCM, đang sống đơn thân và nuôi hai con nhỏ. Nhiều năm qua, ước mơ lớn nhất của anh là có một căn nhà để che nắng, che mưa giữa thành phố. Thấy trên các hội nhóm cư dân Topaz Home xuất hiện nhiều tin rao bán nhà ở xã hội, anh Phú liên hệ một môi giới tên T. Nhóm phóng viên Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam đã theo chân anh để tìm hiểu thực tế.

Topaz Home là tên thương mại của dự án Chung cư cao tầng Tân Thới Nhất, tại số 102 Phan Văn Hớn, phường Đông Hưng Thuận, TP.HCM. Đây là dự án nhà ở xã hội, có quy mô hơn 1.100 căn hộ, phần lớn dành cho người thu nhập thấp. Thế nhưng, ghi nhận tại chung cư cho thấy hoạt động giao dịch ở đây khá sôi động. Dù là nhà ở xã hội, khu vực hầm và sân chung cư xuất hiện không ít ô tô giá trị lớn. Một bảo vệ cho biết phần lớn xe đang đậu là của cư dân tại đây, thậm chí chỉ vào một chiếc xe hạng sang có giá nhiều tỷ đồng và khẳng định đó là xe của người đang sinh sống trong chung cư.

Sau ít phút chờ, môi giới T. xuất hiện. Người này cho biết vốn làm môi giới bất động sản thương mại, sau khi chuyển về Topaz Home sinh sống thì nhận môi giới thêm các căn hộ trong chính chung cư này. Theo T., hoạt động mua bán nhà ở xã hội tại đây diễn ra từ năm 2019 đến nay, “gần như tháng nào cũng có giao dịch”.

Căn hộ T. giới thiệu nằm ở tầng 11, block B, diện tích khoảng 44m², giá chào bán 1,55 tỷ đồng. Theo môi giới, giá mua ban đầu khoảng 18 triệu đồng/m², tổng giá trị chưa đến 800 triệu đồng. Sau khoảng 7 năm, căn hộ này được rao bán gần gấp đôi. Đáng chú ý, căn hộ hiện đang được cho thuê với giá 6,5 triệu đồng/tháng. Người thuê là anh H., cùng vợ lên TP.HCM lập nghiệp nhiều năm. Khi biết môi giới dẫn khách đến xem nhà để bán, anh H. không giấu được lo lắng. Anh nói từng nhiều lần muốn mua nhà ở xã hội nhưng không được, đành thuê căn hộ này để ở. Nếu căn hộ bị bán, gia đình anh chưa biết sẽ chuyển đi đâu.

Theo môi giới T., chủ căn hộ không sinh sống tại đây, có nhà mặt đất tại Gò Vấp, mua căn hộ rồi cho thuê lại. T. còn nói tại Topaz Home có người sở hữu nhiều căn, mua để cho thuê, chờ tăng giá rồi bán.

Giao 94% tiền, nhà vẫn đứng tên người khác

Điểm bất thường không chỉ nằm ở giá bán, mà ở cách giao dịch. Căn hộ chưa có sổ hồng nên không thể sang tên như nhà ở thương mại. Theo môi giới, người mua chỉ cần thanh toán trước 1,45 tỷ đồng trên tổng giá 1,55 tỷ đồng. Số tiền 100 triệu đồng còn lại sẽ giữ đến khi có sổ, sang tên thì thanh toán nốt.

Thủ tục được giới thiệu là lập di chúc, hợp đồng ủy quyền hoặc vi bằng. Như vậy, người mua giao gần 94% giá trị căn hộ nhưng không được xác lập quyền sở hữu. Trên hồ sơ pháp lý, người đứng tên vẫn là người mua nhà ở xã hội ban đầu. Khi phóng viên đặt vấn đề nếu chủ cũ đổi ý, qua đời, phát sinh tranh chấp thừa kế hoặc không hợp tác sang tên thì sao, môi giới thừa nhận có rủi ro. Tuy nhiên, T. cho rằng cách này đã diễn ra nhiều năm tại Topaz Home.

Theo T., một căn hộ có thể qua nhiều “đời chủ”. Người mua đầu tiên nhận ủy quyền từ người đứng tên ban đầu. Khi người này muốn bán tiếp, các bên lại tìm chủ cũ để hủy giấy tờ trước đó và lập giấy mới. Nếu chủ cũ hợp tác, người mua sau chỉ cần “hỗ trợ thêm một ít tiền”.

Bằng cách đó, căn hộ được giao tiền, bàn giao, cho thuê, sang tay trên thực tế; nhưng cơ quan quản lý vẫn ghi nhận chủ cũ. Người mua sau không có tên trong hồ sơ chủ đầu tư, không có tên trên giấy chứng nhận, cũng không được ghi nhận là chủ sở hữu. Đáng nói, chính môi giới T. cũng là người mua nhà bằng cách này. T. cho biết cuối năm 2020 chuyển về Topaz Home sống trong căn hộ 66m², đã trả khoảng 94% tiền nhưng căn hộ vẫn đứng tên người khác. “Cầm hóa đơn điện nước trên tay cũng buồn, vì mình đã nộp gần hết tiền rồi mà căn hộ vẫn chưa phải tên mình”, T. nói.

Tự nhận mình “còn may”, T. cho biết trong nhóm cư dân có nhiều người mua nhà bằng ủy quyền, vi bằng, di chúc. Có người mua để ở, có người mua rồi bán tiếp. Điều này cho thấy giao dịch ngầm không chỉ đẩy người mua vào rủi ro, mà còn làm biến dạng mục tiêu của chính sách nhà ở xã hội.

“Đại gia” trong nhà ở xã hội

Điều đáng nói, theo lời môi giới T., hiện nay nhiều người sinh sống tại chung cư này không phải là người đứng tên mua nhà ở xã hội ban đầu, mà đã mua lại thông qua các hình thức như công chứng ủy quyền, vi bằng hoặc di chúc. Không dừng lại ở đó, T. còn tiết lộ trong khu nhà ở xã hội này có không ít “đại gia”. Có người sở hữu nhiều nhà mặt đất, thậm chí mua hàng chục căn hộ tại đây để cho thuê. Theo T., đó đều là những người rất giàu, thậm chí “siêu giàu”.

Khi phóng viên đặt câu hỏi: nếu những người có điều kiện kinh tế mua nhiều căn nhà ở xã hội, trong trường hợp có dấu hiệu gian dối hồ sơ, trục lợi chính sách hoặc chuyển nhượng trái quy định thì có thể bị xử lý, vì sao họ vẫn làm, và T. có sẵn lòng cung cấp thông tin về những người này hay không, môi giới chỉ trả lời ngắn gọn: “Ông đó là khách VIP của em, ông ấy mua rất nhiều nơi, em không suy nghĩ nhiều”.

Vì sao thị trường ngầm vẫn hoạt động?

Phóng viên tiếp tục tìm đến đơn vị quản lý vận hành chung cư. Một người được giới thiệu là đại diện đơn vị quản lý cho biết hoạt động mua bán căn hộ ở đây diễn ra sôi động, “cần căn nào cũng có”, chỉ có điều rủi ro là giao dịch bằng di chúc, ngườinày khẳng định nếu mua nhà bằng di chúc hay thuê ở đây cư dân đều được ban quản lý và chủ đầu tư hỗ trợ các thủ tục. Sau đó người này giới thiệu phóng viên làm việc với các môi giới.

Chiều 2/7, phóng viên Báo Điện tử Tiếng nói Việt Nam đã liên hệ UBND phường Đông Hưng Thuận để tìm hiểu thông tin liên quan đến dự án Topaz Home. Phóng viên đề nghị làm rõ tình trạng cư trú, cho thuê, chuyển nhượng thực tế; số căn có người sử dụng khác người đứng tên; số trường hợp đã kiểm tra, xử lý và trách nhiệm phối hợp giữa địa phương, chủ đầu tư, đơn vị quản lý vận hành.

Luật sư: Không thể dùng di chúc để “lách” chuyển nhượng

Trao đổi với phóng viên, luật sư Dương Lê Ước An, Đoàn Luật sư TP.Hà Nội cho rằng, nhà ở xã hội được hưởng chính sách ưu đãi của Nhà nước nên phải được quản lý chặt hơn nhà ở thương mại. Trong thời hạn 5 năm kể từ ngày thanh toán đủ tiền mua nhà, nếu muốn bán lại thì chỉ được bán cho chủ đầu tư hoặc người đủ điều kiện mua nhà ở xã hội, với giá không vượt quá giá trong hợp đồng. Sau 5 năm, muốn bán theo cơ chế thị trường thì căn hộ phải có Giấy chứng nhận.

Vì vậy, căn hộ chưa có sổ hồng mà các bên giao gần hết tiền, lập di chúc, ủy quyền để chờ sang tên là giao dịch rất rủi ro. Người mua bỏ tiền tỷ nhưng không đứng tên tài sản. Nếu chủ cũ đổi ý, qua đời, phát sinh tranh chấp thừa kế, bị kê biên tài sản hoặc không hợp tác, người mua có thể rơi vào tranh chấp kéo dài.

Luật sư Dương Lê Ước An cũng cho rằng trách nhiệm quản lý nhà ở xã hội không thể dừng ở khâu xét duyệt ban đầu. Phải theo dõi cả quá trình sử dụng: ai đang ở, có cho thuê không, có sang tay không, có đúng đối tượng không. “Nếu một căn hộ nhà ở xã hội được cho thuê, sang tay qua nhiều người, người sử dụng thực tế khác người đứng tên nhưng không bị phát hiện trong thời gian dài, thì cần rà soát trách nhiệm của từng mắt xích quản lý”, luật sư An nêu quan điểm.

Cần kiểm tra toàn diện chung cư Topaz Home

Từ căn hộ 44m² được chào bán 1,55 tỷ đồng, vấn đề không còn là một giao dịch riêng lẻ. Cơ quan chức năng cần kiểm tra toàn diện Topaz Home: bao nhiêu căn đã có sổ, bao nhiêu căn chưa có sổ; bao nhiêu căn do người mua ban đầu sử dụng; bao nhiêu căn đang cho thuê; bao nhiêu căn đã sang tay bằng di chúc, ủy quyền, vi bằng.

Nhìn vào câu chuyện này, một thực tế chua chát hiện ra: phóng viên, anh Phú, anh H. và cả chính môi giới T. đều là những người có nhu cầu thật về nhà ở, những người xứng đáng được tiếp cận chính sách nhà ở xã hội. Thế nhưng, những căn hộ được xây dựng bằng chính sách an sinh ấy, theo lời T., lại có thể đang nằm trong tay một nhóm người giàu có đứng phía sau để trục lợi.

Đáng lo ngại hơn, chính T. cũng không nhận thức đầy đủ rằng việc mình đang làm có thể là sai. Không chỉ là người mua nhà bằng những hình thức tiềm ẩn rủi ro, T. còn đang tư vấn, tiếp tay cho nhiều đối tượng có tiềm lực tài chính sang tay, đầu cơ trên những căn hộ vốn được dành cho những người như mình.

Khi nhà ở xã hội bị biến thành công cụ đầu tư, mua đi bán lại qua nhiều “đời chủ”, người chịu thiệt cuối cùng vẫn là những lao động nghèo,những người đi tìm một mái nhà hợp pháp nhưng lại bị cuốn vào một thị trường ngầm đầy rủi ro và bất công.