Bỏ lỡ thời điểm điều trị

Hiện nay, trên các nền tảng mạng xã hội xuất hiện không ít tài khoản tự xưng bác sĩ hoặc người có chuyên môn bán thuốc, thực phẩm chức năng qua các phiên livestream. Thành công của một phiên bán hàng đôi khi được đo bằng số lượng người “chốt đơn”. Ngay cả khi sản phẩm được bán không phải hàng giả, việc người bệnh chỉ kể vài triệu chứng qua bình luận rồi được tư vấn, bán thuốc vẫn tiềm ẩn nhiều nguy cơ.

Trong quá trình thăm khám, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam, từng gặp một bệnh nhân mắc bệnh khá phổ biến nhưng lại lựa chọn cách tự điều trị theo lời quảng cáo trên mạng.

Bệnh nhân là nữ, 63 tuổi, cao khoảng 1,55m, nặng 55-56kg, mắc đái tháo đường type 2. Trong lúc trò chuyện, người bệnh cho biết không ngại phải uống thuốc điều trị bệnh, nhưng lo sử dụng thuốc lâu ngày có thể ảnh hưởng đến gan, thận. Từ nỗi lo này, bà tìm mua những sản phẩm được quảng cáo trên mạng là “an toàn hơn” để sử dụng, thay vì tiếp tục điều trị và theo dõi theo hướng dẫn.

Khi xem lại các kết quả xét nghiệm, bác sĩ Hoàng phải giải thích khá kỹ cho người bệnh. Chỉ số đường huyết lúc đói có vẻ ổn định, nhưng HbA1c đã tăng từ 7,5% lên trên 8%, cho thấy đường huyết trong thời gian qua chưa được kiểm soát tốt. Người bệnh đồng thời sút khoảng 2-3kg.

Creatinin máu trước đây ở mức 64 µmol/L, nay tăng lên 83 µmol/L. Mức lọc cầu thận ước tính (eGFR) cũng giảm từ khoảng 93 xuống 66 mL/phút/1,73 m². Theo bác sĩ, sự thay đổi này là dấu hiệu cần được theo dõi và đánh giá kỹ hơn về chức năng thận.

Sau khi xem kết quả, bác sĩ Hoàng cho rằng tâm lý lo uống nhiều thuốc có thể ảnh hưởng tới gan, thận là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, thay vì tự ý mua sản phẩm khác để sử dụng, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ điều trị, kiểm tra lại đơn thuốc và các chỉ số cần thiết để được điều chỉnh phác đồ nếu cần.

“Đừng tự bỏ việc điều trị rồi đặt niềm tin vào một sản phẩm mà mình chưa biết rõ thành phần. Điều đáng tiếc nhất ở ca này là khoảng thời gian đáng lẽ bệnh nhân có thể được theo dõi sát hơn và điều chỉnh điều trị sớm hơn đã trôi qua”, bác sĩ Hoàng chia sẻ.

Đây chỉ là một trong nhiều trường hợp bác sĩ Hoàng từng gặp. Không ít người bệnh tự bỏ thuốc đang điều trị để chuyển sang các sản phẩm được quảng cáo là “thiên nhiên” hoặc thảo dược. Tình trạng này thường gặp ở những người mắc bệnh mạn tính như đái tháo đường, tăng huyết áp, gout.

Theo bác sĩ Hoàng, thuốc thật không có nghĩa là ai cũng có thể sử dụng. Khi kê đơn, bác sĩ không chỉ dựa vào tên bệnh để lựa chọn một loại thuốc chung cho tất cả người bệnh.

“Chúng tôi phải xem người bệnh bao nhiêu tuổi, bệnh đang ở mức nào, có bệnh tim hoặc thận không, đang dùng những thuốc gì, trước đây có từng gặp tác dụng phụ hay không. Sau đó mới cân nhắc loại thuốc, liều dùng và cách theo dõi”, bác sĩ Hoàng nói.

Thuốc không phải hàng hóa thông thường

Cùng quan điểm, bác sĩ Mai Xuân Phương, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Truyền thông và Giáo dục, Tổng cục Dân số, nay là Cục Dân số, Bộ Y tế, cho rằng thuốc không phải một loại hàng hóa thông thường. Một chiếc áo hay món đồ gia dụng có thể được lựa chọn theo sở thích, nhưng với thuốc, người sử dụng phải quan tâm đến đúng bệnh, đúng thuốc, đúng người, đúng liều, đúng thời điểm, đồng thời phải theo dõi hiệu quả và các tác dụng không mong muốn.

Theo bác sĩ Phương, ngay cả khi đó là thuốc thật, có số đăng ký và người bán không kinh doanh thuốc giả, việc người dân tự mua theo lời quảng cáo vẫn có thể gây nguy hiểm. Bởi thuốc thật không đồng nghĩa với việc thuốc đó phù hợp với người đang sử dụng.

Trước hết, người bệnh có thể dùng sai thuốc do chẩn đoán sai. Vài câu hỏi hoặc vài dòng mô tả triệu chứng trên livestream không thể thay thế một quá trình thăm khám, chẩn đoán đầy đủ.

Người bệnh cũng có nguy cơ dùng sai liều, sai thời gian hoặc sai cách. Điều này đặc biệt đáng lưu ý ở trẻ em, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người mắc bệnh gan, thận hoặc đang sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc.

Một nguy cơ khác là tương tác thuốc hoặc chống chỉ định. Cùng một loại thuốc có thể phù hợp với người này nhưng không phù hợp với người khác do khác biệt về bệnh nền hoặc những thuốc đang sử dụng.

Đáng lo ngại hơn, việc tự ý dùng thuốc có thể khiến người bệnh trì hoãn hoặc bỏ lỡ phương pháp điều trị phù hợp. Nếu mắc bệnh cần được phát hiện và can thiệp sớm nhưng lại tin rằng chỉ cần mua một sản phẩm được quảng cáo trên mạng là có thể khỏi bệnh, người bệnh có nguy cơ đánh mất khoảng thời gian quan trọng để được chẩn đoán và điều trị.

Việc mua và sử dụng thuốc theo quảng cáo cũng góp phần làm gia tăng tình trạng tự điều trị và sử dụng thuốc không hợp lý. Về lâu dài, điều này có thể làm tăng nguy cơ gặp tác dụng không mong muốn, tương tác thuốc, lạm dụng thuốc và, với một số nhóm thuốc, góp phần làm gia tăng tình trạng kháng thuốc trong cộng đồng.

WHO từng cảnh báo thương mại điện tử khiến việc tiếp cận thuốc từ những nguồn không được phép trở nên dễ dàng hơn. Thuốc không đạt tiêu chuẩn hoặc thuốc giả có thể dẫn tới thất bại điều trị, gây độc tính và nhiều hậu quả nghiêm trọng khác.

Theo bác sĩ Phương, vì vậy vấn đề không chỉ nằm ở câu hỏi “thuốc thật hay thuốc giả”, mà quan trọng hơn là thuốc đó có đúng với người bệnh, đúng bệnh, đúng liều và quá trình sử dụng có được theo dõi hay không.

Từ góc độ này, đề xuất cấm livestream bán thuốc của Bộ Y tế cần được nhìn nhận như một biện pháp nhằm bảo đảm an toàn cho người bệnh và sức khỏe cộng đồng, thay vì chỉ là việc hạn chế một phương thức kinh doanh.

Cẩn trọng với hứa hẹn “chữa khỏi 100%”

Theo bác sĩ Hoàng, trên các phiên livestream, người xem thường chỉ để lại vài dòng bình luận như: “Tôi hay khát nước, tiểu nhiều”, “Tôi đau đầu, chắc bị tăng huyết áp” hay “Tôi bị tiểu đường, bác sĩ cho tôi thuốc tốt nhất”. Chừng đó thông tin là không đủ để đưa ra quyết định điều trị.

Khát nước, tiểu nhiều cần được đánh giá trong từng hoàn cảnh cụ thể; đau đầu cũng không cho biết huyết áp của một người đang ở mức nào. Nếu người bán chỉ dựa vào vài triệu chứng để đoán bệnh rồi giới thiệu thuốc và “chốt đơn”, những vấn đề sức khỏe thực sự của người bệnh có thể bị bỏ sót.

Bác sĩ Hoàng lấy ví dụ, một số thuốc có thể làm giảm đường huyết khá mạnh. Nếu sử dụng không đúng người hoặc sai liều, đường huyết có thể hạ xuống mức quá thấp. Khi đó, người bệnh có thể run tay, vã mồ hôi, choáng váng, lú lẫn; trường hợp nặng có thể ngất hoặc co giật.

Nguy cơ này càng cần được lưu ý ở người cao tuổi, người ăn uống thất thường hoặc có chức năng thận suy giảm. Người bán chỉ dựa vào vài dòng bình luận trên màn hình khó có thể nắm đầy đủ những yếu tố này.

Do đó, bác sĩ Hoàng khuyến cáo người dân cần cảnh giác với những quảng cáo hứa hẹn “khỏi 100%”, “không tái phát”, “không tác dụng phụ” hoặc yêu cầu người bệnh ngừng thuốc đang điều trị.

Người dân cũng cần thận trọng với những sản phẩm được quảng cáo có thể chữa nhiều bệnh khác nhau; sản phẩm không rõ thành phần, nhà sản xuất, nguồn gốc; hoặc trường hợp người bán chỉ hỏi vài triệu chứng đã khẳng định có thể kê thuốc. Nếu người bán liên tục thúc giục “mua ngay hôm nay”, không để người xem có thời gian kiểm tra thông tin, càng không nên vội vàng quyết định.

Khi gặp những quảng cáo như vậy, người dân không nhất thiết phải tự mình xác định sản phẩm là thật hay giả. Điều cần làm trước tiên là chưa vội mua, chưa sử dụng, không tự ý ngừng thuốc đang điều trị và tham khảo bác sĩ hoặc dược sĩ tại cơ sở đáng tin cậy. Một quyết định liên quan đến điều trị bệnh lâu dài không nên được đưa ra chỉ sau vài phút xem livestream.