Hệ thống Sarmat có gì đặc biệt?

Thông báo mới nhất của Nga về việc thử nghiệm thành công tên lửa đạn đạo liên lục địa RS-28 Sarmat đã lập tức thu hút sự chú ý của giới quân sự và chiến lược quốc tế. Tổng thống Nga Vladimir Putin gọi đây là “một sự kiện trọng đại” và là “thành công toàn diện”, đồng thời khẳng định trung đoàn tên lửa Sarmat đầu tiên sẽ được đưa vào trực chiến trước cuối năm nay tại đơn vị Uzhur ở vùng Krasnoyarsk Krai, Siberia.

Theo Điện Kremlin, vụ phóng thử được thực hiện từ Trung tâm Vũ trụ Plesetsk ở vùng Arkhangelsk vào lúc 11 giờ 15 phút sáng 12/5 theo giờ Moscow. Khoảng nửa giờ sau, các quan chức Nga thông báo tên lửa đã đánh trúng mục tiêu tại thao trường Kura trên bán đảo Kamchatka ở vùng Viễn Đông.

Tư lệnh Lực lượng Tên lửa Chiến lược Nga Sergei Karakayev đã trực tiếp báo cáo kết quả cho ông Putin, người theo dõi vụ phóng qua đường truyền video từ hầm chỉ huy của mình. Nhà lãnh đạo Nga sau đó tuyên bố Sarmat là “tên lửa mạnh nhất thế giới”, đồng thời nhấn mạnh sức mạnh tổng hợp của các đầu đạn hạt nhân mà nó mang theo vượt trội so với bất kỳ hệ thống nào của phương Tây.

RS-28 Sarmat được phát triển từ năm 2011 nhằm thay thế dòng R-36M2 Voyevoda thời Liên Xô - loại tên lửa mà NATO từng gọi là SS-18 Satan. Đây là dòng ICBM hạng nặng sử dụng nhiên liệu lỏng, phóng từ hầm chứa cố định và được thiết kế để mang nhiều đầu đạn hạt nhân riêng lẻ có khả năng tấn công nhiềumục tiêu khác nhau cùng lúc.

Không giống cáctên lửa đạn đạo hiện đại ưu tiên nhiên liệu rắn để tăng tính cơ động và khả năng phản ứng nhanh, Sarmat lại quay trở về cấu trúc nhiên liệu lỏng vốn mang đậm dấu ấn thời Chiến tranh Lạnh. Tuy nhiên, giới chuyên gia quân sự cho rằng lựa chọn này không hẳn là bước lùi công nghệ.

Tên lửa nhiên liệu lỏng có ưu thế về lực đẩy lớn hơn, cho phép mang tải trọng cực nặng và đạt tầm bắn xa hơn đáng kể. Theo số liệu từ phía Nga, tên lửa Sarmat có tầm bắn vượt mức 35.000 km. Khả năng này cho phép tên lửa tiếp cận mọi vị trí trên thế giới thông qua nhiều quỹ đạo khác nhau, bao gồm cả đường bay qua Nam Cực để hạn chế khả năng phát hiện của các hệ thống cảnh báo sớm từ phía Mỹ.

Theo các nguồn tin từ giới quân sự Nga, hệ thống Sarmat được tích hợp nhiều giải pháp nhằm đối phó với các mạng lưới phòng thủ tên lửa, bao gồm mồi nhử điện tử, thiết bị gây nhiễu và khả năng mang theo phương tiện bay siêu thanh Avangard. Điểm đặc biệt của các đầu đạn này là khả năng thay đổi quỹ đạo linh hoạt ở tốc độ cao trong giai đoạn tiếp cận mục tiêu, tạo ra thách thức lớn cho các hệ thống đánh chặn so với tên lửa đạn đạo truyền thống.

Nguy cơ chạy đua vũ trang

Sự xuất hiện của Sarmat diễn ra vào thời điểm đặc biệt nhạy cảm, khi Hiệp ước New START - thỏa thuận kiểm soát hạt nhân cuối cùng còn sót lại giữa hai cường quốc, đã hết hiệu lực vào tháng 2/2026. Lần đầu tiên sau hơn nửa thế kỷ, không còn bất kỳ giới hạn pháp lý ràng buộc nào đối với hai kho vũ khí hạt nhân lớn nhất thế giới.

Trước đây, New START đặt ra các giới hạn nghiêm ngặt về số lượng ICBM triển khai, số bệ phóng tên lửa đạn đạo trên tàu ngầm và máy bay ném bom chiến lược mà Nga và Mỹ được phép sở hữu. Khi các giới hạn đó biến mất, Moscow giờ đây có thêm không gian để thay thế toàn bộ các tên lửa Voyevoda cũ bằng Sarmat theo tỷ lệ một đổi một, đồng thời vẫn duy trì các hệ thống vũ khí hiện đại khác như Avangard hay Oreshnik.

Diễn biến này đang làm dấy lên những lo ngại về nguy cơ bùng phát một cuộc chạy đua vũ trang mới trên quy mô toàn cầu.

Sự ổn định chiến lược giữa Mỹ và Nga, vốn được duy trì thông qua các khung pháp lý về kiểm soát vũ khí, hiện đang đứng trước những thách thức lớn. Việc các hiệp ước quan trọng không còn duy trì được vai trò điều tiết đang làm thay đổi cục diện an ninh và thúc đẩy những tính toán chiến lược mới từ cả hai phía.

Song song với Sarmat, Nga đang thúc đẩy hàng loạt chương trình vũ khí chiến lược mới. Phương tiện lượn siêu thanh Avangard đã được đưa vào trực chiến và được quảng bá có thể bay nhanh gấp 27 lần tốc độ âm thanh. Nga cũng phát triển tên lửa đạn đạo tầm trung Oreshnik có khả năng mang đầu đạn hạt nhân, với tầm bắn đủ bao trùm toàn bộ châu Âu.

Ngoài ra còn có Poseidon - thiết bị không người lái dưới nước mang đầu đạn hạt nhân được thiết kế để gây ra “sóng thần phóng xạ” ven biển, cùng tên lửa hành trình Burevestnik sử dụng động cơ hạt nhân với tầm hoạt động gần như không giới hạn.

Đối với Moscow, những chương trình vũ khí này là phản ứng trực tiếp trước hệ thống phòng thủ tên lửa mà Washington phát triển sau khi rút khỏi Hiệp ước Chống tên lửa đạn đạo (ABM) năm 2001. Bên cạnh đó, Mỹ cũng đang triển khai chương trình thay thế lực lượng ICBM Minuteman III bằng dòng tên lửa thế hệ mới LGM-35A Sentinel.

Tuy nhiên, phía sau những lời khẳng định từ nhà lãnh đạo Nga, vẫn còn nhiều nghi vấn chưa có lời giải đáp. Cho đến nay, chưa có xác nhận độc lập nào về kết quả vụ thử mới nhất của Sarmat. Lịch sử thử nghiệm không ổn định của chương trình khiến nhiều chuyên gia phương Tây vẫn thận trọng trước các tuyên bố từ Điện Kremlin.

Ngay cả khi Sarmat thực sự đã vượt qua bài kiểm tra quan trọng, việc sản xuất hàng loạt và triển khai đồng bộ hệ thống này trong bối cảnh nền kinh tế Nga đang chịu áp lực từ xung đột với Ukraine và các lệnh trừng phạt từ phương Tây vẫn là thách thức lớn.

Thông điệp chính trị của Sarmat

Dẫu vậy, đối với Nga, Sarmat không đơn thuần là một dự án tên lửa chiến lược, mà còn là biểu tượng cho tham vọng tái định hình thế cân bằng hạt nhân với phương Tây. Hệ thống Sarmat lần đầu được Tổng thống Vladimir Putin giới thiệu trong Thông điệp Liên bang năm 2018, cùng với các loại vũ khí mới như Avangard, Poseidon và Burevestnik. Những khí tài này được phía Nga khẳng định là giải pháp đối trọng với hệ thống phòng thủ tên lửa của Mỹ.

Tuy nhiên, hành trình của Sarmat từ giai đoạn thiết kế cho đến khi được triển khai trên thực tế lại đầy trắc trở.

Kế hoạch ban đầu của Nga là đưa loại tên lửa này vào biên chế từ năm 2020. Nhưng tiến độ liên tục bị trì hoãn bởi các vấn đề kỹ thuật, khó khăn tài chính và áp lực ngày càng lớn đối với ngành công nghiệp quốc phòng Nga.

Lần thử nghiệm thành công đầu tiên được ghi nhận diễn ra vào năm 2022, cũng tại Plesetsk. Nhưng sau đó, chương trình nhanh chóng gặp trở ngại. Một vụ thử vào tháng 2/2023 được cho là thất bại, trong khi cuộc thử nghiệm hồi tháng 9/2024 dường như đãdẫn tới vụ nổ lớn phá hủy hầm phóng Yubileynaya tại Plesetsk.

Hình ảnh vệ tinh do truyền thông phương Tây đăng tải vào thời điểm đó ghi lại một hố sâu cùng các dấu vết hỏa hoạn tại bệ phóng, dẫn đến những nhận định về khả năng hệ thống Sarmat gặp sự cố kỹ thuật. Vì vậy, thông báo mới nhất từ Điện Kremlin không chỉ xác nhận một đợt thử nghiệm thành công, mà còn mang thông điệp chính trị quan trọng từ phía Moscow.

Trong hơn 3 năm xung đột với Ukraine, Nga đã nhiều lần tuyên bố sẽ sử dụng tới sức mạnh hạt nhân nếu phương Tây tiếp tục hỗ trợ quân sự cho Kiev. Việc ông Putin ca ngợi Sarmat chỉ vài ngày sau lễ duyệt binh Ngày Chiến thắng trên Quảng trường Đỏ càng cho thấy Moscow muốn gửi tín hiệu rằng, bất chấp chiến sự kéo dài và các lệnh trừng phạt khắc nghiệt, Nga vẫn duy trì được khả năng hiện đại hóa lực lượng hạt nhân chiến lược.

Từ khi lên nắm quyền năm 2000, ông Putin đã dành ưu tiên đặc biệt cho việc tái thiết “bộ ba hạt nhân” của Nga, gồm tên lửa đạn đạo liên lục địa đặt trên đất liền, tàu ngầm hạt nhân mang tên lửa đạn đạo và máy bay ném bom chiến lược. Hàng trăm tên lửa mới đã được triển khai, nhiều tàu ngầm lớp Borei đi vào hoạt động, trong khi các máy bay ném bom chiến lược Tu-160 và Tu-95 cũng liên tục được nâng cấp. Sarmat vì thế được xem là mảnh ghép quan trọng cuối cùng trong chiến lược tái cấu trúc lực lượng hạt nhân Nga thời hậu Liên Xô.

Như vậy, thông điệp chiến lược mà Moscow muốn gửi đi đã rất rõ ràng: Nga không chỉ muốn duy trì vị thế cường quốc hạt nhân ngang hàng với Mỹ, mà còn muốn chứng minh rằng họ vẫn đủ khả năng định hình cán cân răn đe chiến lược trong bối cảnh thế giới có nhiều biến động như hiện nay.