Thỏa thuận hòa bình sơ bộ mà Mỹ và Iran ký kết, hiện vẫn chỉ là khuôn khổ tổng thể và đang tiếp tục được định hình qua các vòng đàm phán hiện đang diễn ra tại Thụy Sĩ. Văn bản này được đánh giá là sẽ mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho Tehran, trong bối cảnh quốc gia này cần một “chiếc phao cứu sinh” về kinh tế; thậm chí còn củng cố những lợi ích chiến lược đạt được sau nhiều tháng xung đột với Mỹ và Israel.

Việc Mỹ miễn trừ một số lệnh trừng phạt, cho phép Iran bán dầu thô bằng đồng USD, cùng các cam kết giải phóng tài sản bị phong tỏa có thể giúp chính phủ Iran tiếp cận hàng tỷ USD ngoại tệ - nguồn lực mà nước này đang rất cần.

Nguồn lực sẽ “chảy” vào đâu?

Những người Mỹ phản đối thỏa thuận cho rằng, việc nới lỏng trừng phạt theo như thỏa thuận sơ bộ sẽ giúp Iran tái thiết quân đội và tiếp tục hỗ trợ các lực lượng đồng minh như Hezbollah tại Lebanon. Tuy nhiên, chính quyền Tổng thống Donald Trump khẳng định Tehran sẽ phải sử dụng một phần tài sản được giải phóng để mua lương thực từ nông dân Mỹ.

Vấn đề là doanh thu từ xuất khẩu dầu mỏ của Iran không bị áp đặt điều kiện tương tự.

Sau cuộc chiến với hai lực lượng quân sự được xem là hùng mạnh nhất khu vực, Iran bước vào các cuộc đàm phán hòa bình với Mỹ trong tâm thế tự tin hơn và đã tận dụng tiến trình thương lượng để giành được nhiều nhượng bộ quan trọng, từ hỗ trợ kinh tế, việc chính thức hóa quyền kiểm soát eo biển Hormuz cho đến vai trò trong tiến trình giải quyết xung đột giữa Israel và Hezbollah tại Lebanon.

Trấn an các lo ngại, chính quyền Mỹ cho biết đây là một thỏa thuận “dựa trên kết quả thực hiện”, trong đó phần lớn các ưu đãi kinh tế chỉ được duy trì nếu Iran tuân thủ các điều khoản ban đầu, bao gồm việc mở lại eo biển Hormuz và cho phép thanh sát chương trình hạt nhân.

“Muốn hưởng lợi lâu dài, Iran phải đạt được một thỏa thuận cuối cùng với Mỹ. Chúng tôi hoàn toàn có thể hủy bỏ các miễn trừ và tái áp đặt sức ép nếu Iran không thực hiện các cam kết. Việc miễn trừ không làm suy giảm đòn bẩy của Mỹ mà ngược lại còn tăng cường đòn bẩy đó”,một quan chức Mỹ giấu tên của Nhà Trắng cho biết.

Theo hãng theo dõi vận tải biển TankerTrackers, kể từ khi thỏa thuận có hiệu lực vào tuần trước, Iran đã đẩy mạnh xuất khẩu hơn 40 triệu thùng dầu ra thị trường quốc tế, phần lớn là lượng dầu tồn kho tích lũy trong thời gian bị Mỹ phong tỏa.

Ông Gregory Brew, chuyên gia về Iran và thị trường năng lượng của Công ty tư vấn rủi ro chính trị Eurasia Group, dự báo khi hoạt động xuất khẩu ổn định trở lại, Iran sẽ bán ra khoảng 1,6-1,7 triệu thùng dầu/ngày trong những tuần tới. Với mức xuất khẩu này, Tehran có thể thu về khoảng 8-9 tỷ USD doanh thu dầu mỏ chỉ trong vòng hai tháng.

Theo ông Brew, Iran sẽ thu được lượng ngoại tệ rất lớn từ các giao dịch này và sau đó có thể tự do sử dụng nguồn tiền cho bất kỳ mục đích nào, từ tăng cường năng lực quân sự đến hỗ trợ các lực lượng đồng minh trong khu vực.

Tuy nhiên, trong ngắn hạn, ông Brew cho rằng nguồn tiền này khó có thể trở thành “món quà” để Iran tái vũ trang, bởi nhu cầu phục hồi nền kinh tế và tái thiết đất nước quá lớn, buộc chính phủ phải ưu tiên phân bổ nguồn lực cho nhiệm vụ cấp thiết hơn sau chiến tranh.

Bài toán tái thiết

Theo một số ước tính, chi phí khắc phục hậu quả chiến tranh và tái thiết của Iran có thể lên tới khoảng 300 tỷ USD. Các cuộc không kích của Mỹ và Israel đã phá hủy hoặc làm hư hại hàng nghìn công trình, bao gồm nhà máy, đường sá, cầu cống, cơ sở nghiên cứu, các công trình dân sinh và kho nhiên liệu.

Theo ông Esfandyar Batmanghelidj, Giám đốc điều hành Quỹ Bourse & Bazaar Foundation - tổ chức nghiên cứu kinh tế Iran có trụ sở tại London, trong giai đoạn đàm phán kéo dài 60 ngày theo khuôn khổ thỏa thuận, tổng lợi ích kinh tế mà Iran có thể thu được ước khoảng 30 tỷ USD, bao gồm doanh thu từ dầu mỏ và tài sản được giải phóng.

Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian tuần qua cho rằng Mỹ sẽ giải phóng 6 tỷ USD tài sản của Iran đang bị phong tỏa tại Qatar. Ngoài ra, thêm 4 tỷ USD nữa tại Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) cũng sẽ được giải ngân, dù phía UAE đã bác bỏ thông tin này. Nhà Trắng hiện chưa công bố tổng số tài sản sẽ được gỡ phong tỏa, trong khi các quan chức Iran trước đó cho biết Tehran yêu cầu khoảng 24 tỷ USD.

Ông Batmanghelidj nhận định khoản lợi ích kinh tế 30 tỷ USD “nghe có vẻ rất lớn chỉ vì nhiều người không hình dung được quy mô nền kinh tế Iran”. Tuy nhiên, con số này thực tế còn thấp hơn tổng kim ngạch nhập khẩu bình thường của Iran trong vòng 6 tháng.

Vậy nên, những gì diễn ra trong 60 ngày tới sẽ chưa thể làm thay đổi vận mệnh nền kinh tế Iran ngay tức khắc.

Các lãnh đạo Iran hiểu rõ điều đó. Nhưng họ quyết theo đuổi thỏa thuận này vì tin rằng nó có thể mở đường cho một sự chuyển đổi dài hạn tại nước Cộng hòa Hồi giáo.

Cơ hội xây lại quan hệ với Mỹ

Thỏa thuận cũng đề xuất thành lập quỹ đầu tư trị giá 300 tỷ USD nhằm phục vụ “tái thiết và phát triển kinh tế” Iran với sự hậu thuẫn của các quốc gia quân chủ vùng Vịnh. Cơ chế triển khai quỹ sẽ tiếp tục được các bên thống nhất trong quá trình đàm phán kéo dài 60 ngày với Mỹ.

Phát biểu trước báo giới trước vòng đàm phán đầu tiên tại Thụy Sĩ cuối tuần trước, Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance cho rằng tiến trình hòa bình không chỉ có thể chấm dứt chiến tranh mà còn mở ra cơ hội thay đổi căn bản đối với Iran cũng như toàn khu vực.

Theo ông Vance, thỏa thuận sẽ giúp hai nước “lật sang một trang mới” và có thể “chuyển hóa căn bản” quan hệ Mỹ - Iran nếu Tehran chấm dứt vai trò là “nguồn gây bất ổn khu vực” và từ bỏ tham vọng hạt nhân trong dài hạn.

Xoa dịu sự bức xúc trong nước

Tình trạng bất mãn về kinh tế từng là nguyên nhân chính dẫn đến các cuộc biểu tình quy mô lớn tại Iran hồi đầu năm nay, trước khi bị chính quyền trấn áp mạnh tay. Trong giai đoạn đầu của cuộc chiến, Tổng thống Mỹ Donald Trump từng kêu gọi người dân Iran lật đổ chính phủ trong bối cảnh Mỹ và Israel liên tiếp không kích nhằm vào các lãnh đạo nước này.

Tuy nhiên, với kết quả của cuộc xung đột trong 4 tháng qua, vị thế của chính quyền cùng lực lượng an ninh Iran có thể đã thay đổi.

Đến nay, mức độ nhượng bộ thực tế của Iran vẫn chưa được làm rõ. Chỉ vài giờ trước khi Bộ Tài chính Mỹ công bố các biện pháp nới lỏng trừng phạt, Phó Tổng thống Mỹ Vance khẳng định Iran đã chấp nhận thanh sát hạt nhân, song phía Tehran sau đó phủ nhận thông tin này.

Theo ông Alex Vatanka, Giám đốc sáng lập Chương trình nghiên cứu Iran thuộc Viện Trung Đông tại Washington, các ưu đãi kinh tế quy mô lớn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với ban lãnh đạo Iran trên phương diện chính trị trong nước.

Các lực lượng theo đường lối cứng rắn tại Iran phản đối mọi hình thức đối thoại với Mỹ và kể từ khi thỏa thuận được ký kết đã xuất hiện một số cuộc biểu tình lên án tiến trình đàm phán.

Ông Vatanka cho rằng, đối với nhiều người Iran, việc chấp nhận ngồi vào bàn đàm phán với Mỹ, đặc biệt khi nước này còn chưa kịp tổ chức tang lễ cho cố Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei, đã là một sự nhượng bộ rất lớn, phản ánh mức độ cấp thiết của nhu cầu cứu vãn nền kinh tế.

“Họ buộc phải ngồi xuống với chính “quỷ dữ” - theo cách nhìn của họ, đó là ông Trump - không phải vì họ yêu mến ông ấy, mà bởi họ tin rằng con đường tốt nhất để bảo đảm sự tồn tại của chế độ chính là đạt được thỏa thuận này”, ông Vatanka nhận định.

Lợi ích phụ thuộc vào eo biển Hormuz

Theo thỏa thuận, yêu cầu trọng tâm đối với Iran là mở lại eo biển Hormuz và Mỹ dừng phong tỏa hàng hải. Kể từ khi thỏa thuận được công bố, lưu lượng tàu thuyền qua tuyến hàng hải chiến lược này đã tăng đáng kể.

Công ty theo dõi vận tải biển Kpler cho biết trong vòng 1 tuần kể từ khi thỏa thuận có hiệu lực, lưu lượng tàu bè qua Hormuz vào khoảng 20-70 lượt tàu mỗi ngày, tăng so với mức 5-10 lượt trước khi có thỏa thuận, nhưng vẫn thấp hơn nhiều so với thời điểm trước xung đột khi hơn 100 tàu lưu thông mỗi ngày.

Tuy vậy, toàn bộ thỏa thuận - bao gồm cả nội dung liên quan đến Hormuz - vẫn rất mong manh. Các vụ tấn công vào tàu bè vẫn đang diễn ra những ngày gần đây - diễn biến mà Tổng thống Mỹ Donald Trump gọi là “hành động vi phạm ngớ ngẩn”.

Mỹ cũng muốn nắm các đòn bẩy

Theo ông Richard Nephew, một trong các nhà đàm phán thỏa thuận hạt nhân thời cựu Tổng thống Barack Obama, hiện là học giả cao cấp tại Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu thuộc Đại học Columbia, giấy phép miễn trừ tổng quát mà Mỹ ban hành ở một số khía cạnh còn vượt xa mức nới lỏng từng được dành cho Iran theo Kế hoạch Hành động chung toàn diện (JCPOA) ký năm 2015.

Ông Nephew cho rằng chính quyền Trump dường như cũng muốn bảo đảm nền kinh tế Mỹ được hưởng lợi khi các ưu đãi kinh tế được dành cho Iran.

Quan chức Mỹ nói trên cho biết việc đưa thêm dầu ra thị trường “phù hợp với lợi ích của Mỹ”, góp phần bổ sung nguồn cung trong nước và toàn cầu, đồng thời kéo giảm giá dầu.

Tuy nhiên, theo ông Nephew, điều đó vẫn chưa lý giải được vì sao Washington lại đưa ra quá nhiều nhượng bộ trong khi đổi lại chỉ nhận được tương đối ít cam kết từ Iran về chương trình hạt nhân.

Chuyên gia này cho rằng, chính quyền Trump có thể đang tìm cách xây dựng lòng tin cho các vòng đàm phán tiếp theo:“Nếu muốn thuyết phục Iran rằng Mỹ thực sự nghiêm túc với thỏa thuận, thì việc chủ động nhượng bộ nhiều hơn mức cần thiết ngay từ đầu cũng không phải là ý tưởng tồi. Tôi có thể hiểu lập luận đó, nhưng thực tế đây vẫn là một thỏa thuận mang tính nhượng bộ khá lớn”.