Đồng hồ đã điểm về nửa đêm 21/8. Các mức thuế mới của Mỹ đối với Canada sắp có hiệu lực, trong khi các nhà đàm phán hai nước vẫn miệt mài rà soát những khác biệt tại các phòng làm việc đối diện Nhà Trắng. Các trợ lý liên tục ra vào, mang theo những bản dự thảo mới được chỉnh sửa rồi lại sửa tiếp.

Giới chức Mỹ cho biết Washington đã dành cho Canada một thỏa thuận thương mại tốt nhất trong số các thỏa thuận mà Mỹ đề nghị với các nước. Tuy nhiên, phía Canada cho rằng đề xuất đó là không thể chấp nhận.

Một nhà đàm phán Canada mô tả bầu không khí trong những giờ cuối như thể “những bóng người bất ngờ xuất hiện trong phòng”, đưa ra các vấn đề mà hai bên tưởng như đã thống nhất từ những ngày trước.

Tại Ottawa, Thủ tướng Mark Carney vừa kết thúc cuộc điện đàm với ông Doug Ford, Thủ hiến tỉnh Ontario. Thông điệp của ông Ford rất rõ ràng: Canada không nên chấp nhận thỏa thuận. Ông Ford cho biết sẽ không đáp ứng một yêu cầu quan trọng từ Washington là khôi phục việc bán rượu của Mỹ tại Ontario, mặt hàng mà nhiều địa phương ở Canada đã ngừng kinh doanh. Theo ông, mức thuế của Mỹ đối với thép và ô tô Canada vẫn quá cao, khiến các ngành sản xuất trong nước khó có thể tồn tại lâu dài.

Sau khi gọi cho nhóm đàm phán tại Washington để cập nhật tình hình, ngay sau 22h30, Thủ tướng Carney quyết định dừng cuộc đàm phán và yêu cầu các nhà đàm phán trở về Canada.

Một tháng đàm phán căng thẳng, vốn từng ghi nhận tiến triển đều đặn, đã bất ngờ sụp đổ. Diễn biến này mở đường cho một cuộc chiến thương mại toàn diện giữa hai nước vốn có quan hệ kinh tế đặc biệt chặt chẽ.

Keystone XL và cơ hội bị bỏ lỡ

Một trong những điểm đáng chú ý của cuộc đàm phán là số phận đường ống Keystone XL. Đầu tuần trước, ông Trump tuyên bố dự án từng bị Tổng thống Joe Biden hủy bỏ có thể được “hồi sinh”, đồng thời nói Mỹ và Canada đã đạt được một thỏa thuận.

Keystone XL vốn được thiết kế để vận chuyển dầu từ Canada tới khu vực duyên hải Vịnh Mexico của Mỹ. Ông Biden hủy dự án vào năm 2021. Ý tưởng khôi phục Keystone XL từng được ông Carney đề cập trong chuyến thăm Nhà Trắng đầu tiên năm 2025.

Theo một cựu quan chức Mỹ được thông tin về cuộc đàm phán, trong cuộc điện đàm với ông Trump đầu tuần này, ông Carney một lần nữa nhắc tới dự án và cho biết Canada có thể cân nhắc khởi động lại nếu họ nhận được một thỏa thuận thuế phù hợp. Ông Trump được cho là rất phấn khởi với đề xuất này.

Tuy nhiên, đến ngày 21/8, ý tưởng trên lại một lần nữa bị gác lại. Một quan chức Mỹ cho biết Canada tỏ ra không muốn hợp tác vào những giờ cuối. Trong khi đó, một quan chức Canada nói mức ưu đãi thương mại mà Washington đưa ra chưa đủ hấp dẫn để việc khôi phục đường ống trở nên hợp lý.

Vai trò của Bộ trưởng Thương mại Mỹ

Một nhân vật có ảnh hưởng đáng kể đến kết quả đàm phán là Bộ trưởng Thương mại Mỹ Howard Lutnick. Các nhà đàm phán Canada vốn quen làm việc với Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer, người từng tham gia đàm phán Hiệp định Thương mại Mỹ - Mexico - Canada trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump. Tuy nhiên, nhiều vấn đề quan trọng nhất đối với Canada lại thuộc phạm vi phụ trách của ông Lutnick, người kiểm soát chính sách thuế của chính quyền Trump đối với ô tô, xe tải, thép và nhôm. Ông Lutnick giữ quan điểm cứng rắn về các lĩnh vực này. Chính những vấn đề đó cuối cùng trở thành một trong những nguyên nhân khiến đàm phán thất bại.

Ban đầu, phía Canada hy vọng có thể đạt một thỏa thuận toàn diện sau khi ông Trump dọa áp thuế 50% đối với hàng trăm mặt hàng. Washington khi đó tin rằng Ottawa sẽ giảm các mức thuế đáp trả và dỡ bỏ những rào cản mà Mỹ cho là bất lợi đối với nông nghiệp, năng lượng và thương mại số.

Tối 18/8, hai bên đã thống nhất được những nét chính của thỏa thuận. Ông Trump sau đó tuyên bố tạm hoãn các mức thuế cho đến nửa đêm 21/8 để hai bên hoàn tất thủ tục.

Nhưng khi đi vào chi tiết, đặc biệt là về kim loại và ô tô, bất đồng nhanh chóng xuất hiện. Ông Lutnick không đồng tình với đề xuất của Canada về việc giảm thuế đối với ô tô xuống thấp hơn mức Washington mong muốn.

Khi các thông tin về khả năng Mỹ giảm thuế thép và nhôm Canada xuất hiện, doanh nghiệp Mỹ vận động Bộ Thương mại và Nhà Trắng duy trì biện pháp bảo hộ. Sự can thiệp của ông Lutnick sau đó đã gây không ít thất vọng trong nhóm đàm phán thương mại Mỹ. Dù vậy, Nhà Trắng bác bỏ ý kiến cho rằng sự khác biệt trong nội bộ chính quyền đã khiến đàm phán thất bại, khẳng định toàn bộ nhóm kinh tế và thương mại đang hành động theo cùng một định hướng của Tổng thống Trump.

Chủ quyền trở thành giới hạn đỏ

Đối với Canada, nhiều tranh cãi trong đàm phán cuối cùng quy về vấn đề chủ quyền.

Ngày 21/8, phía Mỹ nêu lo ngại về các thỏa thuận thương mại trong tương lai của Canada và cách Ottawa ngăn hàng hóa từ nước ngoài tràn vào Bắc Mỹ. Washington muốn có quyền xem xét, thậm chí tác động đến điều khoản trong các thỏa thuận thương mại mà Canada ký với các nước khác.

Ngay từ đầu, các nhà đàm phán Canada đã đề xuất mục tiêu xây dựng một “Pháo đài Bắc Mỹ”, trong đó hàng rào thuế quan giữa Mỹ và Canada được hạ xuống rất thấp hoặc gần như bằng 0, còn mức thuế áp dụng với các nước bên ngoài sẽ được điều chỉnh tương đồng.

Tuy nhiên, Mỹ muốn Canada áp dụng mức thuế của Washington đối với hàng hóa từ các nước thứ ba, đặc biệt là thép. Điều đó đồng nghĩa nếu Mỹ thay đổi chính sách và tăng thuế với một loại hàng hóa từ một nước thứ ba, Canada cũng phải làm theo, ngay cả khi Ottawa đã có thỏa thuận thương mại với quốc gia đó. Washington cho rằng cách làm này cần thiết để ngăn thép giá rẻ đi vào Mỹ qua Canada.

Đề xuất trên lại đi ngược chiến lược đa dạng hóa thương mại của ông Carney. Canada đang thúc đẩy các thỏa thuận với các nước Mỹ Latinh và những đối tác khác nhằm giảm mức độ phụ thuộc vào thị trường Mỹ. Ottawa cũng cho biết Washington muốn Canada nhanh chóng thu hẹp chương trình “Mua hàng Canada”, được triển khai năm ngoái nhằm hỗ trợ các ngành công nghiệp chịu ảnh hưởng bởi thuế Mỹ.

Một vấn đề khác là niềm tin vào độ bền của thỏa thuận. Canada muốn có cam kết đủ chắc chắn để thỏa thuận không thể bị chính quyền Tổng thống Trump hủy bỏ chỉ sau một đêm. Washington, ngược lại, vẫn muốn giữ quyền thay đổi chính sách thuế với Canada bất cứ lúc nào, bất kể các điều khoản trong thỏa thuận.

Trong bài phát biểu ngày 22/8, ông Carney cảnh báo rằng chữ ký của Mỹ đôi khi được “viết bằng bút chì”, hàm ý các cam kết có thể thay đổi.

Tranh cãi về tiếng Pháp

Một trong những vấn đề gây phản ứng mạnh nhất tại Canada là chính sách bảo vệ tiếng Pháp. Tiếng Pháp là một trong hai ngôn ngữ chính thức của Canada, được sử dụng chủ yếu tại Quebec nhưng cũng hiện diện ở nhiều khu vực khác. Chính phủ Canada từ lâu duy trì chính sách song ngữ, với nhiều quy định bảo vệ việc sử dụng tiếng Pháp, từ nhãn hàng hóa đến việc tài trợ cho nghệ thuật và giáo dục.

Trong quá trình đàm phán thương mại, Canada đồng ý xem xét các quy định bảo vệ nội dung do các nhà sản xuất trong nước thực hiện trên nền tảng trực tuyến, trong đó có các chương trình bằng tiếng Pháp. Đến ngày 21/8, Mỹ vẫn đề nghị Canada bãi bỏ một quy định yêu cầu các nền tảng phát trực tuyến ưu tiên hiển thị những bộ phim hoặc chương trình như vậy cho người dùng Canada. Phía Mỹ cho rằng các quy định này can thiệp vào quyền tự do hoạt động của các nền tảng.

Một nguồn tin trực tiếp tham gia đàm phán cho biết Mỹ thực tế khá linh hoạt về vấn đề này và không đưa ra yêu cầu cụ thể liên quan trực tiếp đến tiếng Pháp. Tuy nhiên, phía Canada cho biết chủ đề này vẫn được tranh luận cho đến những phút cuối.

Sau khi cuộc đàm phán đổ vỡ, ông Trump tuyên bố sẽ tăng thuế đối với toàn bộ ô tô, xe tải, phụ tùng ô tô và thép từ Canada lên 50%, bắt đầu từ ngày 1/1. “Chúng ta không cần Canada, họ mới cần chúng ta!”, ông Trump viết trên mạng xã hội.

Ông Carney đáp trả ngay sau đó: “Thái độ cho rằng Canada là một công ty con của Mỹ, ngay tại bàn đàm phán, là điều chúng tôi sẽ không chấp nhận”.