Theo thống kê của Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính), số lượng doanh nghiệp nhà nước (DNNN) đã giảm từ hơn 12.000 doanh nghiệp vào đầu những năm 1990 xuống còn 695 doanh nghiệp vào cuối năm 2025. Trong đó, 497 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn và 198 doanh nghiệp do Nhà nước nắm cổ phần chi phối.

Dù số lượng giảm mạnh, quy mô khu vực DNNN vẫn rất lớn, với tổng tài sản khoảng 4,5 triệu tỷ đồng, doanh thu gần 2,9 triệu tỷ đồng và đóng góp ngân sách khoảng 390.000 tỷ đồng, tăng đáng kể so với năm 2021.

Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động của nhiều DNNN vẫn chưa tương xứng với nguồn lực được giao. Mô hình quản trị đổi mới chậm, năng lực đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn hạn chế. Đặc biệt, tiến độ cổ phần hóa và thoái vốn giai đoạn 2021-2025 đều không đạt kế hoạch.

Đến hết năm 2025, mới có 180/676 doanh nghiệp hoàn thành xây dựng đề án cơ cấu lại; chưa có doanh nghiệp nào hoàn tất cổ phần hóa, chỉ 17/146 doanh nghiệp thực hiện thoái vốn. Tổng số thu từ cổ phần hóa và thoái vốn chỉ đạt khoảng 3.720 tỷ đồng.

Những con số này cho thấy quá trình tái cơ cấu DNNN vẫn còn nhiều "điểm nghẽn", không chỉ ở cơ chế, chính sách mà cả cách thức quản trị và sử dụng nguồn lực.

Nhiều doanh nghiệp nắm hàng nghìn tỷ đồng nhưng khó tăng trưởng

Từ góc độ cơ quan quản lý, ông Bùi Khắc Hiền, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, vấn đề quan trọng nhất của tái cơ cấu DNNN là xác định đúng mục tiêu ưu tiên.

"Điều quan trọng nhất là phải xác định mục tiêu ưu tiên là cổ phần hóa, bán doanh nghiệp hay nâng cao quản trị. Nếu trả lời được câu hỏi quản trị để doanh nghiệp hoạt động hiệu quả thì mới chạm đúng bản chất của vấn đề”, ông Bùi Khắc Hiền thẳng thắn.

Theo ông Hiền, nếu chỉ đặt tiêu chí cứng là phải cổ phần hóa, đưa doanh nghiệp ra thị trường nhưng không tạo được năng lực quản trị tương xứng thì tái cơ cấu vẫn chưa đạt yêu cầu. Hiện nay, Nhà nước đã chuyển trọng tâm sang nâng cao quản trị và tăng cường vai trò của SCIC như một quỹ quản lý vốn chuyên nghiệp.

Một bất cập lớn là doanh nghiệp được giao quản lý lượng vốn và tài sản rất lớn nhưng chưa thực sự được trao đầy đủ quyền khai thác các nguồn lực này: "Chúng ta giao vốn, giao tài sản cho doanh nghiệp nhưng lại không coi đó là tài sản thực sự của họ".

Theo ông Hiền, nhiều doanh nghiệp quản lý hàng nghìn tỷ đồng tài sản nhưng không có quyền chủ động sử dụng để thế chấp, huy động nguồn lực hay mở rộng hoạt động kinh doanh. Điều này khiến doanh nghiệp khó tạo ra tăng trưởng dù sở hữu nguồn lực lớn.

"Không thể yêu cầu doanh nghiệp tăng trưởng rồi hoàn toàn đổ lỗi cho họ trong khi cơ chế quản lý lại đang bó buộc chính doanh nghiệp", ông Hiền nói.

Ông cho rằng, cần làm rõ mô hình thực hiện quyền chủ sở hữu vốn nhà nước của các bộ, ngành. Riêng tại Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ đang quản lý 13 doanh nghiệp và tập trung triển khai việc sắp xếp, chuyển giao theo đúng nghị quyết.

Đối với SCIC, ông Hiền cho biết vẫn còn vướng mắc khi đơn vị này chủ yếu tiếp nhận các doanh nghiệp hoạt động có lãi hoặc không âm vốn, trong khi nhiều doanh nghiệp yếu kém cần chuyển giao lại chưa có cơ chế phù hợp để SCIC tiếp nhận.

Doanh nghiệp "mắc kẹt" vì lợi nhuận thấp, đất đai và chính sách chồng chéo

Từ thực tiễn hoạt động, ông Nguyễn Vũ Hoan, Thành viên Hội đồng thành viên Tổng Công ty Lương thực miền Bắc (VINAFOOD1) cho biết, doanh nghiệp đã triển khai đề án cơ cấu lại theo kế hoạch đến năm 2025 nhưng gặp nhiều trở ngại.

Khó khăn lớn nhất là hiệu quả sử dụng vốn còn thấp do đặc thù ngành lương thực có biên lợi nhuận rất mỏng: "Có thời điểm bán một kg gạo chỉ lãi khoảng 50 đồng".

Bên cạnh đó, nhiều doanh nghiệp thành viên chỉ có quy mô vốn từ 5-10 tỷ đồng, khiến việc thu hút nhà đầu tư gặp khó khăn. Các vướng mắc kéo dài liên quan đến đất đai và hồ sơ pháp lý cũng khiến quá trình định giá doanh nghiệp, xử lý tài sản và thoái vốn bị chậm.

Theo ông Hoan, nhiều doanh nghiệp trong lĩnh vực lương thực, muối hay bao bì đã nhiều lần tổ chức đấu giá nhưng vẫn không có nhà đầu tư tham gia. Sự chồng chéo giữa các quy định về đất đai, đầu tư và quản lý vốn nhà nước cũng kéo dài quá trình cơ cấu lại doanh nghiệp.

Dù vậy, VINAFOOD1 vẫn ghi nhận một số mô hình liên doanh hoạt động hiệu quả. Điển hình là Công ty Lương thực Phương Đông liên doanh với Tập đoàn Louis Dreyfus đã tăng vốn hoàn toàn từ lợi nhuận để lại và hiện thuộc nhóm doanh nghiệp xuất khẩu gạo hàng đầu cả nước. Công ty Bột mì Cái Lân và liên doanh Hakumatsu trong lĩnh vực muối cũng đạt kết quả tích cực.

Từ thực tiễn này, đại diện VINAFOOD1 kiến nghị tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật về quản lý vốn nhà nước, tháo gỡ vướng mắc về đất đai, đa dạng hóa phương thức thoái vốn, tăng cường phân cấp gắn với hậu kiểm. Đồng thời, cần xây dựng bộ tiêu chí đánh giá DNNN dựa trên hiệu quả sử dụng vốn, năng lực đổi mới sáng tạo và đóng góp cho tăng trưởng thay vì chỉ dựa vào lợi nhuận ngắn hạn.

Tái cơ cấu không chỉ là sáp nhập hay bán vốn

Ở góc độ hoạch định chính sách, TS.Phan Đức Hiếu, Đại biểu Quốc hội khóa XVI, Ủy ban Kinh tế - Tài chính của Quốc hội cho rằng, giai đoạn tới cần thống nhất lại cách tiếp cận về tái cơ cấu DNNN.

"Tái cơ cấu không đơn thuần là giảm số lượng doanh nghiệp thông qua sáp nhập, giải thể hay thoái vốn, mà mục tiêu cốt lõi phải là nâng cao hiệu quả hoạt động, sức cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước và khu vực kinh tế nhà nước", ông Phan Đức Hiếu nêu rõ.

Để đạt mục tiêu này, ông Hiếu đề xuất 3 nhóm giải pháp trọng tâm, gồm xử lý dứt điểm các tồn đọng về tài chính, pháp lý và đất đai - những "nút thắt" cản trở cổ phần hóa, chuyển giao và tái cơ cấu; nâng cao chất lượng quản trị theo thông lệ quốc tế có chọn lọc, phù hợp từng nhóm doanh nghiệp, lĩnh vực; đồng thời, chuyển từ tư duy sắp xếp, thoái vốn theo kế hoạch hành chính sang cơ chế thị trường.

"Việc bán vốn không thể thực hiện theo kế hoạch cứng mà phải dựa trên nhu cầu của thị trường, bởi nhà đầu tư quan tâm đến triển vọng kinh doanh hơn là giá trị tài sản thuần túy", ông Hiếu nói thêm.

Ông cũng đề xuất sớm nâng cấp SCIC thành một quỹ đầu tư nhà nước chuyên nghiệp theo tinh thần Nghị quyết 79, được trao quyền chủ động hơn trong quản lý danh mục đầu tư, mua bán và tái cơ cấu vốn theo hiệu quả thị trường thay vì phụ thuộc vào các thủ tục hành chính. Đây sẽ là bước đi quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước và tăng sức cạnh tranh của khu vực DNNN trong giai đoạn 2026-2030.

Có thể thấy, "điểm nghẽn" của tái cơ cấu DNNN hiện nay không còn nằm ở việc giảm bao nhiêu doanh nghiệp hay thoái được bao nhiêu vốn, mà là làm thế nào để giải phóng nguồn lực, trao quyền gắn với trách nhiệm và xây dựng cơ chế quản trị hiện đại theo nguyên tắc thị trường. Chỉ khi những "nút thắt" về thể chế, quản trị và quyền tự chủ được tháo gỡ đồng bộ, khu vực DNNN mới có thể phát huy đúng vai trò dẫn dắt, mở đường và trở thành động lực tăng trưởng trong giai đoạn phát triển mới.