Hệ thống pháp luật: Nhiều thành tựu nhưng còn không ít “điểm nghẽn”

Bộ Chính trị vừa ban hành Kết luận số 09-KL/TW về hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Đây được xem là một trong những định hướng mang tính chiến lược, đặt nền móng cho cải cách thể chế toàn diện, hướng tới xây dựng một hệ thống pháp luật hiện đại, khoa học và hiệu quả.

Theo Kết luận, Bộ Chính trị thống nhất chủ trương thông qua Đề án “Hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam” do Đảng ủy Bộ Tư pháp trình, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu đổi mới mạnh mẽ tư duy xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật.

Trong những năm qua, dưới sự lãnh đạo của Đảng, hệ thống pháp luật Việt Nam đã không ngừng được hoàn thiện, đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và hội nhập quốc tế.

Kết luận cũng nhận định, xét về tổng thể, cấu trúc hệ thống pháp luật vẫn bộc lộ nhiều hạn chế. Tình trạng cồng kềnh, nhiều tầng nấc; sự thiếu thống nhất giữa các văn bản; thứ bậc hiệu lực pháp lý chưa rõ ràng ở một số trường hợp… đã gây ra không ít khó khăn trong quá trình xây dựng và tổ chức thực thi pháp luật.

Về vấn đề này, luật sư Lê Văn Khánh, Trưởng Văn phòng Luật sư 118 (Hà Nội) cho rằng “nút thắt lớn nhất” của hệ thống pháp luật hiện nay không nằm ở một điều luật cụ thể, mà ở sự thiếu đồng bộ và tình trạng chồng chéo giữa các văn bản quy phạm pháp luật. Theo ông, có 3 vấn đề cốt lõi đang tạo ra những điểm nghẽn lớn.

Thứ nhất là sự mâu thuẫn giữa các luật chuyên ngành. Một dự án đầu tư có thể chịu sự điều chỉnh của nhiều luật khác nhau, dẫn đến tình trạng “luật nói có, luật nói không”, gây lúng túng trong áp dụng.

Thứ hai là tình trạng “luật khung, luật ống” và sự chậm trễ trong ban hành văn bản hướng dẫn. Nhiều luật chỉ quy định nguyên tắc chung, muốn thực hiện phải chờ nghị định, thông tư, khiến pháp luật bị “độ trễ” và phân tán quyền lực.

Thứ ba là tâm lý “sợ sai” do quy định thiếu rõ ràng. Khi một hành vi có thể bị hiểu theo nhiều cách khác nhau, cán bộ thực thi thường lựa chọn giải pháp an toàn, ưu tiên đúng quy trình thay vì hiệu quả.

“Đặc biệt, sự thiếu ổn định của pháp luật - thay đổi quá nhanh hoặc có yếu tố hồi tố không rõ ràng - càng khiến người áp dụng pháp luật có tâm lý phòng thủ, làm giảm hiệu quả thực thi”, Luật sư Khánh nêu vấn đề.

Mục tiêu xây dựng hệ thống pháp luật hiện đại, tinh gọn

Kết luận 09 đặt ra mục tiêu xây dựng một hệ thống pháp luật hiện đại, khoa học, bao quát đầy đủ các lĩnh vực của đời sống xã hội. Trên cơ sở đó, hình thành hệ thống pháp luật dân chủ, công bằng, tinh gọn, thống nhất, đồng bộ, khả thi, công khai, minh bạch, ổn định và dễ tiếp cận.Để hiện thực hóa mục tiêu này, theo luật sư Lê Văn Khánh, cần có những giải pháp mang tính đột phá.

Trước hết là chuyển đổi tư duy từ “quản lý bằng văn bản” sang “kiến tạo bằng nguyên tắc”. Luật cần quy định rõ ràng, đủ chi tiết để áp dụng ngay, hạn chế tối đa việc “đẩy” nội dung xuống các văn bản dưới luật.

Tiếp đó là áp dụng nguyên tắc “một luật sửa nhiều luật” nhằm xử lý nhanh các xung đột, chồng chéo giữa các văn bản hiện hành, bảo đảm tính đồng bộ.

Đồng thời, cần đẩy mạnh cơ chế hợp nhất và pháp điển hóa, tiến hành “thanh lọc” các quy định lỗi thời, thiết lập cơ chế tự động hết hiệu lực đối với các quy định không còn phù hợp.

Một điểm đáng chú ý là đề xuất ứng dụng công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI), vào quá trình rà soát pháp luật. Theo đó, các hệ thống AI có thể quét hàng nghìn văn bản để phát hiện mâu thuẫn, chồng chéo - điều mà con người khó thực hiện đầy đủ. Đây được xem là giải pháp giúp nâng cao hiệu quả và độ chính xác trong hoàn thiện hệ thống pháp luật.

Bên cạnh đó, quy trình lập pháp cũng cần được đổi mới theo hướng tăng cường “hậu kiểm” thay vì “tiền kiểm” quá mức, nhằm giảm gánh nặng thủ tục và tạo điều kiện cho sáng tạo, phát triển.

Kết luận 09 cũng đề cập đến việc mở rộng áp dụng án lệ, tập quán và lẽ công bằng - một bước chuyển quan trọng từ hệ thống pháp luật cứng nhắc sang linh hoạt hơn.

Trong thực tiễn xét xử, điều này giúp lấp đầy “khoảng trống” pháp luật, tránh tình trạng tòa án từ chối giải quyết vụ việc vì “chưa có luật”. Án lệ còn góp phần bảo đảm tính thống nhất trong xét xử, hạn chế tình trạng cùng một vụ việc nhưng xử lý khác nhau, qua đó nâng cao niềm tin vào hệ thống tư pháp.

Đối với hoạt động tư vấn pháp lý, luật sư không chỉ “tra luật” mà phải phân tích tình huống, nghiên cứu án lệ, vận dụng lẽ công bằng và tập quán để đưa ra giải pháp phù hợp.

Phân định pháp luật công - tư: “Xương sống” của kinh tế thị trường

Một nội dung quan trọng khác là việc phân định rõ pháp luật công và pháp luật tư. Theo luật sư Lê Văn Khánh, đây là “xương sống” để vận hành một nền kinh tế thị trường hiện đại.

Pháp luật công điều chỉnh hoạt động của Nhà nước, vận hành theo nguyên tắc “chỉ được làm những gì pháp luật cho phép”, nhằm kiểm soát quyền lực.

Trong khi đó, pháp luật tư điều chỉnh quan hệ giữa các chủ thể trong xã hội, vận hành theo nguyên tắc “được làm tất cả những gì pháp luật không cấm”.

Việc phân định rõ ràng giúp giảm thiểu rủi ro pháp lý, đặc biệt là tránh tình trạng “hình sự hóa” các quan hệ kinh tế - một trong những nỗi lo lớn của doanh nghiệp. Đồng thời, hạn chế sự can thiệp hành chính không phù hợp vào các quan hệ dân sự, thương mại, tạo môi trường kinh doanh ổn định và minh bạch hơn.

Đề xuất mỗi cơ quan chỉ ban hành một loại văn bản quy phạm pháp luật cũng được xem là giải pháp đột phá nhằm đơn giản hóa hệ thống pháp luật. Mô hình này giúp người dân, doanh nghiệp dễ dàng nhận diện hiệu lực pháp lý của văn bản, giảm tình trạng chồng chéo giữa các loại hình.

Tuy nhiên, để triển khai hiệu quả, cần xác định rõ loại văn bản tương ứng với từng cơ quan, đồng thời nâng cao năng lực soạn thảo để bảo đảm văn bản vừa có tính nguyên tắc, vừa linh hoạt.

“Để pháp luật trở thành lợi thế cạnh tranh quốc gia, cần đáp ứng 3 tiêu chuẩn: minh bạch, nhất quán và hiệu quả”, theo luật sư Lê Văn Khánh.

Hiện nay, Việt Nam đã có sự chuyển dịch mạnh mẽ về tư duy - từ “quản lý” sang “kiến tạo”. Pháp luật không còn là rào cản mà hướng tới mở đường cho các mô hình kinh tế mới như kinh tế số, kinh tế xanh.

“Vẫn còn những “nút thắt” cần tháo gỡ như tính ổn định của chính sách, chi phí tuân thủ và cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm”, theo luật sư Khánh.

Ông cũng nhấn mạnh, chỉ khi pháp luật tạo được niềm tin cho nhà đầu tư về một môi trường kinh doanh an toàn, công bằng và dự báo được, thì mới thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh. Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, giới luật sư kỳ vọng không chỉ là sửa đổi một vài điều luật, mà là một cuộc cách mạng về tư duy lập pháp.

“Để pháp luật cần trở thành “bệ phóng” cho sáng tạo, thay vì là “hàng rào” ngăn cản. Cần có cơ chế thử nghiệm cho các mô hình kinh doanh mới, giảm tối đa sự chồng chéo giữa các luật, đặc biệt trong các lĩnh vực như đất đai, đầu tư, nhà ở. Đồng thời, cần hạn chế tối đa việc ban hành quá nhiều thông tư, nghị định; luật phải đủ rõ để áp dụng ngay. Quan trọng hơn, pháp luật phải bảo vệ quyền tài sản, quyền con người và tạo hành lang an toàn cho cả nhà đầu tư lẫn cán bộ thực thi”, luật sư Khánh kiến nghị.

“Pháp luật cần trở thành ‘bệ phóng’ cho sáng tạo thay vì là ‘hàng rào’ cản trở. Cần thiết lập cơ chế thử nghiệm cho các mô hình kinh doanh mới, giảm tối đa sự chồng chéo giữa các luật, nhất là trong các lĩnh vực như đất đai, đầu tư, nhà ở. Đồng thời, hạn chế ban hành quá nhiều thông tư, nghị định; luật phải đủ rõ để có thể áp dụng ngay.”