Mở rộng cơ chế miễn trách nhiệm hình sự, đề cao khắc phục hậu quả

Góp ý dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi trong phần thảo luận tại Tổ chiều 19/10, đại biểu Vũ Huy Khánh, Đoàn Đại biểu Quốc hội TP.HCM cho rằng: "Miễn trách nhiệm hình sự là chế định quan trọng, thể hiện tính nhân đạo của pháp luật, tạo cơ sở để không áp dụng trách nhiệm hình sự trong những trường hợp nhất định khi việc xử lý bằng biện pháp hình sự không còn cần thiết".

Theo đại biểu, dự thảo có nhiều thay đổi đáng chú ý, trong đó có việc mở rộng thời điểm áp dụng miễn trách nhiệm hình sự, bổ sung căn cứ gắn với hòa giải, khắc phục hậu quả và thiết kế cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự.

Một điểm mới là đưa khả năng xem xét miễn trách nhiệm hình sự vào giai đoạn giải quyết nguồn tin về tội phạm và khởi tố. Theo đại biểu, nếu được quy định rõ ràng, thay đổi này có thể hạn chế những thủ tục không cần thiết, giảm áp lực công việc cho cơ quan điều tra, tiết kiệm thời gian và chi phí, đồng thời phát huy chính sách nhân đạo của pháp luật hình sự.

Đại biểu cũng lưu ý việc chuyển một số trường hợp từ diện “có thể được miễn” sang “được miễn trách nhiệm hình sự” khi người phạm tội đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định, tự nguyện bồi thường, khắc phục hậu quả và được người bị hại tự nguyện hòa giải, đề nghị miễn.

Tuy nhiên, dự thảo đồng thời phân hóa căn cứ áp dụng theo tính chất hành vi và hậu quả. Đối với một số trường hợp vô ý gây thiệt hại về sức khỏe, danh dự, nhân phẩm hoặc tài sản, việc đáp ứng đủ điều kiện có thể dẫn đến miễn trách nhiệm hình sự theo quy định. Trong khi đó, trường hợp vô ý gây thiệt hại đến tính mạng vẫn được đặt trong nhóm có thể được miễn, nhằm duy trì sự cân nhắc của cơ quan có thẩm quyền trước hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.

Cách tiếp cận này đặt ra yêu cầu xây dựng quy định cụ thể, dễ áp dụng, bảo đảm sự thống nhất giữa các cơ quan tiến hành tố tụng và tránh tạo ra cách hiểu khác nhau trong thực tiễn.

Tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự: Cần mở đường cho khắc phục, nhưng phải có giới hạn

Đề cập cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, đại biểu Bùi Trung Thành, Đoàn Đại biểu Quốc hội TP Hải Phòng đánh giá, đây là nội dung đáng chú ý về tư duy lập pháp, nhất là đối với những dự án kinh tế gặp khó khăn nhưng vẫn đang triển khai và còn khả năng khắc phục hậu quả.

Theo đại biểu, trong một số trường hợp, nếu lập tức truy cứu trách nhiệm hình sự khi dự án chưa có điều kiện khắc phục, tài sản có thể tiếp tục mất giá, nguồn lực bị đình trệ, gây thiệt hại cho Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội. Cơ chế tạm hoãn trong thời hạn nhất định có thể tạo điều kiện để khắc phục hậu quả, bảo toàn nguồn lực và hướng tới hiệu quả kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, đại biểu nhấn mạnh đây không phải cơ chế miễn trừ trách nhiệm. Việc áp dụng cần gắn với điều kiện chặt chẽ, như nguyên nhân khách quan, dự án đang thực hiện và có phương án, khả năng thực tế để khắc phục hậu quả. Dự thảo loại trừ trường hợp tham nhũng; thời hạn tạm hoãn tối đa hai năm và trường hợp cần thiết được gia hạn một lần không quá một năm cũng cần được xem xét trong tổng thể cơ chế kiểm soát.

Đáng chú ý, đại biểu đề nghị rà soát phạm vi các tội được áp dụng tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự, tránh quy định quá rộng đối với những hành vi có tính chất và mức độ nguy hiểm khác nhau. Mục tiêu là tháo gỡ đúng những điểm nghẽn cần thiết, nhưng không làm suy giảm tính răn đe và tạo kẽ hở để lợi dụng chính sách.

Hoàn thiện quy định về hàng giả, tăng tính khả thi khi xử lý

Một nội dung khác được đặt ra là hoàn thiện quy định về các tội phạm liên quan đến hàng giả. Theo nội dung góp ý trong tài liệu, việc xác định hàng giả và căn cứ định lượng để định tội, định khung hình phạt còn gặp khó khăn khi không có hàng thật tương ứng để đối chiếu hoặc giá trị thương hiệu làm sai lệch đánh giá quy mô thực tế của hành vi.

Hướng tiếp cận dựa trên doanh số bán hoặc giá thành hàng hóa được đề cập như một giải pháp giúp việc xác định căn cứ xử lý sát hơn với hoạt động sản xuất, kinh doanh thực tế. Dữ liệu sổ sách, giao dịch ngân hàng và thông tin điện tử có thể hỗ trợ cơ quan chức năng xác minh quy mô vi phạm.

Bên cạnh đó, việc hoàn thiện quy định cần bảo đảm căn cứ pháp lý rõ ràng, hạn chế sự tùy nghi trong áp dụng và phù hợp với đặc điểm của từng hành vi phạm tội.

Đối với thuốc giả, đại biểu Phạm Thu Xanh, Đoàn TP Hải Phòng, đề nghị xử lý nghiêm hành vi sản xuất, buôn bán thuốc giả, kể cả khi chưa xảy ra hậu quả đối với người bệnh. Đồng thời, cần phân biệt thuốc giả với thuốc không đạt tiêu chuẩn chất lượng; không thể chỉ dựa vào kết quả kiểm nghiệm không đạt để tự động kết luận là thuốc giả hoặc quy trách nhiệm hình sự cho mọi cá nhân trong chuỗi cung ứng.

Việc xác định trách nhiệm cần làm rõ bản chất sản phẩm, nguyên nhân sai lệch, hành vi và lỗi của từng người, bảo đảm thống nhất với quy định của pháp luật về dược.

Bảo đảm tính nghiêm minh và cơ chế kiểm soát trong thực thi

Từ những góp ý trên, yêu cầu xuyên suốt trong quá trình hoàn thiện dự thảo là phải kết hợp chính sách nhân đạo với trách nhiệm pháp lý rõ ràng. Các cơ chế miễn hoặc tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự cần có điều kiện áp dụng cụ thể, quy trình minh bạch và cơ chế kiểm soát phù hợp.

Đại biểu Nguyễn Phạm Duy Trang, Đoàn TP.HCM, khi góp ý dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự sửa đổi, cũng đề nghị làm rõ cơ chế kiểm soát quyền lực trong trường hợp chuyển giao thẩm quyền điều tra một số tội phạm xảy ra trong hoạt động tư pháp. Trong đó, cần quy định cụ thể việc thay đổi, phân công cơ quan điều tra khi người bị tố giác thuộc chính cơ quan đó hoặc có quan hệ công tác trực tiếp, đồng thời bảo đảm trách nhiệm kiểm sát của Viện kiểm sát ngay từ khi tiếp nhận nguồn tin.

Những ý kiến này cho thấy việc hoàn thiện pháp luật không chỉ nằm ở bổ sung quy định mới, mà còn ở xác định rõ điều kiện áp dụng, thẩm quyền, trách nhiệm và cơ chế giám sát.

Quá trình sửa đổi Bộ luật Hình sự vì vậy cần hướng tới sự cân bằng giữa yêu cầu xử lý nghiêm hành vi vi phạm, tạo cơ hội khắc phục hậu quả trong những trường hợp phù hợp và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của Nhà nước, tổ chức, cá nhân. Đây là cơ sở để các quy định sau khi ban hành vừa có tính nhân văn, vừa khả thi, thống nhất và bảo đảm tính nghiêm minh trong thực tiễn.