Khi khả năng xuất hiện một trong những đợt El Nino mạnh nhất từng được ghi nhận vào cuối năm nay ngày càng gia tăng, giới khoa học bắt đầu liên hệ tới năm 1877 - thời điểm hiện tượng này gây ra thảm họa trên quy mô toàn cầu.

El Nino là hiện tượng nóng lên của vùng nước biển tại khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương nhiệt đới, thường xuất hiện theo chu kỳ vài năm một lần. Năm nay, nhiệt độ nước biển tại khu vực này có thể tăng cao hơn mức trung bình tới 3 độ C và phá vỡ các kỷ lục trước đó.

Siêu El Nino và thảm họa lịch sử năm 1877

Sự thay đổi khi hậu gần 150 năm trước đã tàn phá mùa màng trên diện rộng. Điều này đặt ra câu hỏi liệu một cú sốc tương tự có thể đe dọa an ninh lương thực toàn cầu một lần nữa hay không. Đợt siêu El Nino mạnh nhất từng được ghi nhận trong giai đoạn 1877-1878 đã thúc đẩy các điều kiện dẫn tới nạn đói toàn cầu, khiến hơn 50 triệu người thiệt mạng tại Ấn Độ, Trung Quốc, Brazil và nhiều nơi khác. Con số này chiếm khoảng 3-4% dân số thế giới thời điểm đó và tương đương ít nhất 250 triệu người nếu xảy ra trong bối cảnh hiện nay.

“Đây có thể là thảm họa môi trường tồi tệ nhất từng xảy ra với nhân loại”, các nhà nghiên cứu nhận định về sự kiện này.

Thảm họa năm 1877 thực tế đã hình thành từ nhiều năm trước đó. Tình trạng hạn hán bắt đầu lan rộng khắp các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới từ năm 1875. Trong những năm tiếp theo, sự kết hợp giữa các tác động khí hậu mạnh ở Ấn Độ Dương và Đại Tây Dương cùng với đợt El Nino kỷ lục đã làm hạn hán kéo dài và nghiêm trọng hơn.

Bà Deepti Singh, Phó Giáo sư tại Đại học Bang Washington, người nghiên cứu về đợt siêu El Nino này, cho rằng nạn đói không phải là hệ quả tất yếu của hạn hán. Theo bà, các chính sách của chính quyền thực dân trong thập niên 1870 đã phá vỡ những hệ thống địa phương vốn giúp cộng đồng thích ứng với biến động khí hậu. Điều này đặt ra câu hỏi liệu những hậu quả tương tự có thể tái diễn trong hiện tại hay không.

“Những đợt hạn hán kéo dài nhiều năm xảy ra đồng thời như trong thập niên 1870 hoàn toàn có thể xảy ra một lần nữa. Điểm khác biệt là hiện nay khí quyển và đại dương đã ấm hơn đáng kể so với những năm 1870, đồng nghĩa các hiện tượng cực đoan liên quan cũng có thể nghiêm trọng hơn”, bà Singh nhận định.

Tuy nhiên, thế giới ngày nay cũng có nhiều khác biệt quan trọng. Vào thời điểm đó, con người hoàn toàn không có khả năng dự báo sự xuất hiện của một đợt El Nino mạnh cũng như hiểu rõ tác động của nó. Phải hơn một thế kỷ sau, đợt siêu El Nino giai đoạn 1982-1983 mới giúp nâng cao đáng kể hiểu biết của giới khoa học về hiện tượng này.

Theo các chuyên gia, nhờ những bước tiến lớn trong giám sát và dự báo khí hậu, thế giới hiện được chuẩn bị tốt hơn nhiều để ứng phó với các hậu quả do El Nino gây ra. Những tổn thất thảm khốc như giai đoạn 1877-1878 khó lặp lại trong bối cảnh hiện nay, bởi nhiều yếu tố xã hội, chính trị và kinh tế từng làm trầm trọng thêm hậu quả khi đó không còn tồn tại.

Dù vậy, một hiện tượng khí hậu cực đoan như siêu El Nino vẫn có thể gây tác động đáng kể tới an ninh lương thực, đặc biệt tại những khu vực dễ bị tác động trước các điều kiện thời tiết bất lợi kéo dài, từ đó tạo ra hiệu ứng dây chuyền trên phạm vi toàn cầu.

“Nguy cơ hạn hán gia tăng do siêu El Nino sẽ đe dọa an ninh lương thực, nguồn nước và kinh tế ở nhiều khu vực, kéo theo các tác động lan rộng trong hệ thống kinh tế - xã hội toàn cầu vốn có tính liên kết cao”, bà Singh cảnh báo.

Thế giới chuẩn bị gì trước siêu El Nino tiếp theo?

Trong thế kỷ qua, các tiến bộ khoa học vượt bậc đã giúp thế giới có vị thế tốt hơn để đối phó với hiện tượng khí hậu cực đoan này. Các nhà khoa học từng không thể dự báo siêu El Nino vào các năm 1877, 1888 hay 1972. Tuy nhiên, hiện nay mức độ nhận thức về những gì siêu El Niño có thể gây ra đã cao hơn rất nhiều.

Đợt siêu El Nino giai đoạn 1982-1983 - vốn gây thiệt hại kinh tế rất lớn - được xem là bước ngoặt quan trọng trong quá trình nghiên cứu hiện tượng này.

Nhà khoa học khí hậu Kevin Trenberth – từng tham gia các nỗ lực quốc tế nhằm cải tổ hệ thống giám sát đại dương ở Thái Bình Dương sau đợt siêu El Niño bất ngờ năm 1982-1983, cho biết việc thiết lập hệ thống theo dõi thời gian thực đối với mô hình khí hậu quy mô lớn này là một “thành tựu quan trọng”.

Theo ông, đến giữa những năm 1990, khoảng 70 phao neo cố định đã được triển khai trên khắp Thái Bình Dương trong khuôn khổ một chương trình quốc tế, nhằm đo gió, nhiệt độ không khí, độ ẩm, áp suất cũng như nhiệt độ và độ mặn của tầng nước biển phía trên. Kể từ đó, số lượng thiết bị cung cấp dữ liệu thời gian thực đã tăng lên hơn 4.000, cho phép theo dõi sự hình thành của El Nino tại khu vực trung tâm Thái Bình Dương gần như hằng ngày. Những dữ liệu quan sát này cũng góp phần thúc đẩy khả năng dự báo hiện tượng El Nino.

Một trong những dự báo El Niño đầu tiên được Đại học Columbia đưa ra vào năm 1986 và đã được chứng minh chính xác khi El Nino xảy ra trong giai đoạn 1986-1987.

Đến năm 1996, các hệ thống dự báo theo mùa đã được vận hành tại Trung tâm Dự báo Thời tiết Hạn vừa châu Âu (ECMWF) và Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA). Các mô hình này dự báo một đợt El Nino mạnh sẽ hình thành trong năm 1997. Trên thực tế, hiện tượng này còn dữ dội hơn cả đợt năm 1982, gây thiệt hại toàn cầu ước tính từ 32-96 tỷ USD theo thời giá lúc bấy giờ.

Hiện nay, nhiều mô hình dự báo El Nino được cập nhật theo ngày, tuần hoặc tháng với độ chính xác tương đối cao, dù vẫn tồn tại sai số, đặc biệt vào mùa xuân. Các tiến bộ trong điện toán hiệu năng cao và công nghệ vệ tinh đã góp phần nâng cao đáng kể khả năng dự báo.

Các chuyên gia cho rằng nếu không có đợt siêu El Nino năm 1982-1983 cùng những bước tiến khoa học sau đó, thế giới hiện nay sẽ không thể chuẩn bị tốt như vậy cho hiện tượng đang hình thành trong năm nay.

“Hợp tác quốc tế sẽ đóng vai trò sống còn nhằm giảm thiểu tác động đối với những nhóm dân cư dễ tổn thương nhất tại các quốc gia có nguy cơ cao”, bà Singh nhấn mạnh.