Lượng dầu mỡ bẩn, ô nhiễm khổng lồ dưới lòng cống được phát hiện trong quá trình nạo vét hệ thống thoát nước đô thị tại các tuyến đường Hoàng Văn Thụ, Thân Cảnh Vân và Minh Khai, phường Bắc Giang ( tỉnh Bắc Ninh). Từ hiện trường này, vấn đề không còn dừng ở việc khơi thông dòng chảy mà đặt ra yêu cầu kiểm soát nước thải ngay từ nơi phát sinh.

Chiếc móc sắt của người công nhân nạo vét cống thoát nước vừa được kéo khỏi miệng hố ga trên đường Hoàng Văn Thụ đã mang theo một mảng chất thải màu vàng xám, quấn lẫn cặn thức ăn, khăn giấy và túi nilon. Những người công nhân này phải dùng xẻng gạt nhiều lần, lớp bám mới tách khỏi đầu móc.

“Đây không phải bùn, mà là mỡ đã bám lâu ngày”, anh Vàng Mí Sính, công nhân đang trực tiếp nạo vét dưới tuyến cống ngẩng đầu nói nhanh với phóng viên rồi lại tiếp tục đưa dụng cụ xuống phía dưới.

Máy hút bùn hoạt động bên cạnh nhưng không thể xử lý hết lớp dầu mỡ đông cứng quanh thành cống và hố ga. Công nhân phải dùng móc sắt, xẻng phá từng mảng trước khi hút phần chất thải còn lại.

Tình trạng tương tự được ghi nhận tại đường Thân Cảnh Vân và Minh Khai. Ngoài bùn đất, rễ cây, gạch vỡ, lực lượng nạo vét còn gặp nhiều dầu mỡ và cặn thực phẩm.

Dầu mỡ dưới lòng cống khiến việc nạo vét kéo dài

Theo anh Vàng Mí Sính, mỗi tuyến cống có một dạng tồn đọng khác nhau: bùn đất, rễ cây, gạch vỡ hoặc bê tông. Tại khu vực tập trung nhiều cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống, dầu mỡ thường kết dính với rác và cặn thức ăn, tạo thành những mảng bám cứng.

“Bùn loãng thì máy hút được. Mỡ bám cứng, máy không thể xử lý hết nên anh em phải dùng móc phá, sau đó cạo từng lớp. Khi mỡ đã quấn với túi nilon, khăn giấy và thức ăn thừa thì việc xử lý kéo dài hơn rất nhiều”, anh Sính cho biết.

Theo lực lượng nạo vét, dầu mỡ thường xuất hiện nhiều tại các hố ga, miệng thu nước gần khu vực kinh doanh ăn uống. Đây là dấu hiệu để khoanh vùng kiểm tra, chưa phải căn cứ xác định nguồn xả cụ thể.

Có những đoạn trên bề mặt vẫn thấy nước lưu thông, nhưng lớp mỡ bám quanh thành cống đã làm tiết diện dòng chảy bị thu hẹp. Chỉ sau khi các mảng bám được phá bỏ, nước mới lưu thông nhanh hơn.

Để xử lý một hố ga có lượng dầu mỡ tích tụ lớn, đơn vị có thể phải huy động từ 8 đến 10 công nhân, kết hợp thiết bị cơ giới với lao động thủ công. Thời gian xử lý có thể kéo dài một ngày hoặc lâu hơn, tùy lượng dầu mỡ bám trong cống và hố ga.

Trong khi đó, một số bể tách mỡ dung tích nhỏ dành cho quán ăn có mức đầu tư từ vài triệu đồng, tùy vật liệu, công suất và điều kiện lắp đặt. Việc giữ dầu mỡ tại nơi phát sinh vì thế ít tốn kém hơn so với huy động cả tổ công nhân cùng phương tiện chuyên dụng để xử lý khi chất thải đã đi vào hệ thống thoát nước.

Dầu mỡ bám vào găng tay, quần áo và dụng cụ, khiến bề mặt trơn trượt. Mùi hôi bốc lên mỗi khi lớp cặn bị khuấy động.

Ông Hoàng Lê Hưng, Tổ trưởng Tổ nạo vét số 1, Phòng Quản lý tuyến cống thu gom nước thải, Trung tâm Thoát nước và Xử lý nước thải, cho biết dầu mỡ là một trong những loại chất thải gây nhiều khó khăn đối với công tác vận hành hệ thống thoát nước đô thị.

Theo ông Hưng, dầu mỡ theo nước thải vào đường cống, nguội dần, bám vào thành ống, giữ lại rác và cặn thực phẩm. Theo thời gian, lớp bám dày lên, làm lòng cống bị thu hẹp, dòng chảy chậm lại và nguy cơ tắc nghẽn tăng.

“Khác với bùn đất có thể hút bằng thiết bị chuyên dụng, dầu mỡ tích tụ lâu ngày thường phải kết hợp máy móc với xử lý thủ công. Một điểm có lượng mỡ lớn không chỉ kéo dài thời gian nạo vét mà còn làm tăng nhân lực, phương tiện và chi phí vận hành”, ông Hưng phân tích.

Theo ông Hưng, nếu dầu mỡ tiếp tục đi vào hệ thống, các điểm bám mới sẽ hình thành. Tần suất xử lý phụ thuộc vào ý thức của người dân, chủ cơ sở kinh doanh và hiệu quả quản lý tại địa phương.

Không thể dùng nạo vét thay cho kiểm soát nguồn thải

Các tuyến đường Hoàng Văn Thụ, Thân Cảnh Vân và Minh Khai, phường Bắc Giang, có nhiều cơ sở kinh doanh dịch vụ ăn uống. Theo lực lượng vận hành, tại những khu vực này, dầu mỡ và cặn thực phẩm có nguy cơ đi vào hệ thống nếu chất thải không được thu gom, quản lý đúng quy trình.

Tuy nhiên, từ lượng dầu mỡ được phát hiện trong một hố ga chưa thể quy trách nhiệm cho một sốcơ sở cụ thể. Cùng một tuyến cống có thể tiếp nhận nước thải từ nhiều hộ dân, cửa hàng, nhà hàng và công trình. Muốn xác định nguồn phát sinh phải kiểm tra đường ống, điểm đấu nối, việc vận hành bể tách mỡ và quy trình thu gom chất thải sau khi tách.

Theo tìm hiểu của phóng viên, chính quyền địa phương đã lập biên bản vi phạm hành chính đối với hộ kinh doanh liên quan đến việc xả nước thải không đúng quy định. Các trường hợp này cho thấy kiểm tra trực tiếp tại nguồn phát sinh là bước cần thiết để xác định trách nhiệm.

Ông Hoàng Lê Hưng cho biết, khi phối hợp kiểm tra theo phản ánh của người dân, lực lượng chức năng từng gặp trường hợp cơ sở viện lý do mới thuê địa điểm hoặc chưa nắm rõ việc quản lý nước thải. Tuy nhiên, việc thay đổi người thuê không làm thay đổi trách nhiệm đối với chất thải phát sinh trong quá trình kinh doanh.

Bể tách mỡ có nhiệm vụ giữ lại dầu mỡ nổi và cặn thực phẩm trước khi nước thải chảy vào hệ thống chung. Thiết bị chỉ phát huy hiệu quả khi được vệ sinh định kỳ, còn dầu mỡ và cặn sau khi tách phải được thu gom đúng quy trình.

Vấn đề không chỉ là có lắp bể tách mỡ hay không, mà còn ở việc vận hành, vệ sinh và thu gom chất thải sau tách.

Theo ông Hưng, Trung tâm có thể phát hiện những điểm tích tụ nhiều dầu mỡ thông qua quá trình nạo vét. Tuy nhiên, việc kiểm tra nguồn xả, xác định trách nhiệm và xử lý vi phạm cần sự phối hợp của chính quyền địa phương cùng cơ quan có thẩm quyền.

Từ dữ liệu của Trung tâm Thoát nước và Xử lý nước thải, chính quyền phường Bắc Giang và cơ quan chuyên môn cần rà soát các vị trí có dấu hiệu tích tụ dầu mỡ, kiểm tra điểm đấu nối và việc vận hành bể tách mỡ. Những trường hợp đã bị lập biên bản cần được theo dõi việc khắc phục, tránh tái diễn.

Mỗi lần nạo vét có thể giúp dòng nước lưu thông trở lại nhưng nếu dầu mỡ từ các khu bếp vẫn tiếp tục đi xuống hệ thống thoát nước, những hố ga vừa được làm sạch sẽ sớm phải xử lý lại. Khi đó, nguồn lực duy tu tiếp tục được sử dụng để khắc phục hậu quả, trong khi lời giải căn cơ vẫn nằm ở việc kiểm soát nước thải ngay từ nơi phát sinh.