Khoảng cách chuỗi giá trị và bài toán công nghệ lõi

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc và cạnh tranh công nghệ ngày càng gay gắt, ngành công nghiệp bán dẫn đang nổi lên như một trụ cột chiến lược. Không chỉ là nền tảng cho các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, sản xuất thông minh hay kinh tế số, bán dẫn còn phản ánh năng lực tự chủ công nghệ và vị thế của mỗi quốc gia trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Việt Nam đang đứng trước một “cửa sổ cơ hội” hiếm có. Làn sóng dịch chuyển đầu tư, xu hướng đa dạng hóa chuỗi cung ứng và chính sách thu hút FDI đang tạo điều kiện thuận lợi để tham gia sâu hơn vào ngành công nghiệp này. Thực tế, nhiều tập đoàn công nghệ lớn đã bắt đầu mở rộng hiện diện tại Việt Nam, từ lắp ráp, kiểm định đến thiết kế vi mạch.

Một trong những hạn chế lớn nhất của Việt Nam hiện nay là vị trí trong chuỗi giá trị bán dẫn vẫn chủ yếu tập trung ở khâu lắp ráp, kiểm thử và đóng gói những công đoạn có giá trị gia tăng thấp. Trong khi đó, các khâu then chốt như thiết kế chip hay chế tạo wafer vẫn phụ thuộc nhiều vào doanh nghiệp nước ngoài.

Ông Nguyễn Văn Thảo, nguyên giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) cho biết, Việt Nam đang có cơ hội lớn từ làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng, nhưng để tham gia sâu hơn, cần phát triển năng lực thiết kế và công nghệ lõi.

Việc nâng cấp lên các phân khúc giá trị cao đòi hỏi không chỉ vốn lớn mà còn hạ tầng R&D đồng bộ và khả năng làm chủ công nghệ, những yếu tố Việt Nam vẫn đang trong giai đoạn hoàn thiện.

Tại Hội thảo quốc tế “Trao đổi tri thức về công nghệ bán dẫn cho Việt Nam”, các chuyên gia trong và ngoài nước đều chung nhận định: Việt Nam đang đứng trước cơ hội hiếm có. Phát biểu tại hội thảo, PGS. Huỳnh Quyết Thắng, Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội nhấn mạnh: “Bán dẫn không chỉ là một lĩnh vực công nghệ, mà là nền tảng của nhiều ngành công nghiệp then chốt. Năng lực phát triển bán dẫn chính là thước đo năng lực cạnh tranh quốc gia và khả năng tự chủ chiến lược”.

Theo ông Thắng, việc tham gia vào ngành bán dẫn không còn là lựa chọn mang tính thử nghiệm, mà đã trở thành yêu cầu tất yếu nếu Việt Nam muốn bứt phá trong kỷ nguyên số. Đặc biệt, trong bối cảnh các tập đoàn lớn đang tìm kiếm điểm đến mới ngoài những trung tâm truyền thống, Việt Nam nổi lên như một điểm đến tiềm năng nhờ môi trường chính trị ổn định, lực lượng lao động trẻ và khả năng thích ứng nhanh.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy Việt Nam mới chỉ tham gia vào các khâu có giá trị gia tăng thấp như lắp ráp, kiểm định. Những công đoạn có giá trị cao hơn như thiết kế vi mạch, nghiên cứu và phát triển (R&D) vẫn còn hạn chế.

Ngoài ra, nguồn cung nhân lực bán dẫn của Việt Nam còn hạn chế cả về số lượng lẫn chất lượng. Chương trình đào tạo chưa theo kịp nhu cầu doanh nghiệp, thiếu tính thực hành và chưa cập nhật công nghệ mới. Khoảng cách giữa đào tạo và sử dụng lao động vẫn là “điểm nghẽn” kéo dài.

Không chỉ thiếu kỹ sư thiết kế vi mạch, Việt Nam còn thiếu cả đội ngũ nghiên cứu chuyên sâu, giảng viên có kinh nghiệm thực tiễn và hệ thống phòng thí nghiệm đạt chuẩn. Điều này khiến khả năng tham gia vào các khâu có giá trị gia tăng cao trong chuỗi bán dẫn còn hạn chế.

Hệ sinh thái và áp lực cạnh tranh

Công nghiệp bán dẫn không thể phát triển đơn lẻ mà cần hệ sinh thái hoàn chỉnh giữa doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học. Tuy nhiên, sự liên kết tại Việt Nam vẫn còn rời rạc.

Theo các chuyên gia, yếu tố quan trọng để thu hút đầu tư bán dẫn không chỉ là chi phí hay ưu đãi, mà còn là môi trường chính sách ổn định và hệ sinh thái hỗ trợ đủ mạnh.

Bên cạnh đó, cơ chế triển khai chính sách vẫn cần cải thiện để đáp ứng yêu cầu đặc thù của ngành, từ bảo vệ sở hữu trí tuệ đến thủ tục đầu tư nhanh và linh hoạt hơn. Đặc biệt, trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, cơ hội dành cho Việt Nam không kéo dài. Nếu không giải quyết đồng bộ các vấn đề về công nghệ, hệ sinh thái và chính sách, khả năng nâng cấp vị thế trong chuỗi giá trị sẽ bị hạn chế.

Tại buổi làm việc với Hiệp hội Công nghiệp bán dẫn Đông Nam Á (SEMI SEA), Thứ trưởng Bộ KH&CN Lê Xuân Định khẳng định, Việt Nam coi bán dẫn là ngành công nghiệp chiến lược và mong muốn tăng cường hợp tác quốc tế trong phát triển chính sách, nguồn nhân lực, hạ tầng và hệ sinh thái bán dẫn. Ông Định cho hay: “Với vai trò là cơ quan tham mưu cho Chính phủ về phát triển ngành công nghiệp bán dẫn, Bộ KH&CN đang tập trung hoàn thiện chính sách và xây dựng các nền tảng cần thiết để phát triển hệ sinh thái bán dẫn”.

Tham vọng phát triển công nghệ bán dẫn của Việt Nam là có cơ sở, nhưng để hiện thực hóa cần một chiến lược tổng thể và hành động quyết liệt.

Giải được các nút thắt về công nghệ lõi, hệ sinh thái và chính sách bên cạnh bài toán nhân lực sẽ quyết định liệu Việt Nam có thể vươn lên trong chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu trong thập kỷ tới.