Vàng mã từ lâu đã hiện diện trong đời sống tín ngưỡng dân gian, gắn với quan niệm người sống có thể gửi vật phẩm cho người đã khuất thông qua nghi thức hóa. Đặc biệt vào Rằm tháng 7, nhiều gia đình chuẩn bị tiền giấy, quần áo và các đồ dùng mô phỏng để tưởng nhớ người thân. Từ những lễ vật đơn giản, vàng mã ngày nay được thiết kế với đủ loại nhà cửa, ô tô, điện thoại, trang sức..., khiến việc thực hành phong tục cũng nảy sinh những băn khoăn về sự cần thiết, mức độ và nguy cơ mê tín, lãng phí.

Khi phong tục bị đẩy thành cuộc chạy đua hình thức

Trong quan niệm của một bộ phận người dân, việc chuẩn bị lễ vật càng đầy đủ càng thể hiện sự thành kính. Vì thế, mỗi mùa Rằm tháng 7, không ít gia đình dành khoản tiền đáng kể để mua vàng mã, mong người thân đã khuất được đủ đầy ở thế giới bên kia.

Tuy nhiên, hóa vàng không phải nghi thức bắt buộc trong ngày Rằm tháng 7 mà chủ yếu là một tập tục dân gian. Người dân hoàn toàn có thể bày tỏ lòng thành qua những nghi lễ giản dị, trang nghiêm và phù hợp với điều kiện gia đình, mà không nhất thiết phải đốt nhiều vàng mã.

Từ góc độ văn hóa, PGS.TS, đại biểu Quốc hội Bùi Hoài Sơn cho rằng, cần nhìn nhận tục đốt vàng mã với thái độ bình tĩnh, tôn trọng lịch sử và đời sống tinh thần của người dân. Theo ông, trong văn hóa dân gian, vàng mã gắn với quan niệm tưởng nhớ tổ tiên, người đã khuất và mong muốn gửi gắm những điều tốt đẹp đến thế giới tâm linh. Rằm tháng 7 lại là thời điểm đặc biệt, khi trong tâm thức người Việt có sự giao thoa giữa mùa Vu Lan báo hiếu của Phật giáo với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và những thực hành dân gian liên quan đến người đã khuất. Vì vậy, nhu cầu tưởng niệm, tri ân trong thời gian này là điều có thể hiểu được.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, văn hóa không phải là sự bất biến. Một phong tục chỉ thực sự có ý nghĩa khi giúp con người sống nhân văn hơn, biết nhớ nguồn cội, yêu thương cha mẹ, có trách nhiệm với gia đình và cộng đồng: “Nếu việc đốt vàng mã bị đẩy thành cuộc chạy đua về số lượng, từ tiền vàng thông thường đến nhà lầu, xe hơi, điện thoại, đồ hiệu bằng giấy…, thì phần hình thức đang lấn át phần tinh thần”.

Khi đó, điều cần thiết là trả lại cho Rằm tháng 7 những giá trị cốt lõi như biết ơn, báo hiếu, tưởng nhớ và làm điều thiện, thay vì biến dịp lễ thành cuộc đua tiêu dùng cho một thế giới tưởng tượng. Từ thực tế này, ranh giới giữa gìn giữ phong tục truyền thống và đốt vàng mã theo tâm lý mê tín, phô trương, lãng phí nằm ở mục đích, mức độ và cách thức thực hành.

Một lượng vàng mã mang tính tượng trưng, xuất phát từ tâm niệm tưởng nhớ tổ tiên có thể được xem là thực hành văn hóa dân gian. Tuy nhiên, khi tin rằng phải đốt thật nhiều, sắm nhà, xe, tiền và đồ dùng bằng giấy mới thể hiện lòng hiếu thảo, phong tục dễ bị đẩy sang mê tín. Đáng lo hơn, tâm lý phô trương, so sánh khiến việc cúng lễ trở thành cuộc chạy đua hình thức, làm lu mờ ý nghĩa tri ân và dẫn đến lãng phí.

“Giữ phần giá trị, giảm phần hình thức; tôn trọng niềm tin nhưng không nuôi dưỡng mê tín; thực hành phong tục nhưng phải phù hợp với đời sống văn minh hiện đại”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn nhấn mạnh.

Chuyển lòng thành thành những giá trị thiết thực

Không chỉ đặt ra câu chuyện về niềm tin và cách thực hành văn hóa, việc đốt vàng mã quá mức còn kéo theo những hệ lụy về môi trường, phòng cháy, chữa cháy và lãng phí nguồn lực.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, những hệ lụy này ngày càng rõ và không thể xem nhẹ. Việc đốt một lượng lớn giấy, phẩm màu, vật liệu trang trí tạo ra khói, bụi, tro và nhiều loại chất thải. Trong những ngày cao điểm, tại một số khu dân cư, đình, đền, nơi thờ tự, lượng vàng mã được đốt cùng lúc khá lớn, ảnh hưởng đến chất lượng không khí và cảnh quan.

Đốt vàng mã quá mức không chỉ gây lãng phí mà còn tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ, nhất là tại khu dân cư, nơi tập trung đông người và nhiều vật liệu dễ cháy. Một đốm lửa hoặc tàn tro không được xử lý đúng cách cũng có thể gây hậu quả nghiêm trọng, vì vậy đây không còn là vấn đề của riêng mỗi gia đình mà liên quan đến an toàn cộng đồng.

Bên cạnh đó, khoản tiền dành cho vàng mã có thể được sử dụng thiết thực hơn như chăm sóc cha mẹ, giúp đỡ người khó khăn, hỗ trợ trẻ em nghèo hoặc đóng góp cho các hoạt động nhân đạo. Khi đó, lòng thành không chỉ dừng ở nghi lễ mà được chuyển hóa thành những giá trị có ích cho xã hội.

Ông Sơn cho hay, việc quá coi trọng vàng mã có thể khiến trẻ hình thành quan niệm lệch lạc rằng lòng hiếu thảo được đo bằng vật chất, trong khi giá trị cốt lõi của đạo hiếu là tình cảm và sự biết ơn. Vì vậy, mỗi gia đình có thể thể hiện lòng thành bằng những việc giản dị như chăm sóc phần mộ, sum họp, nhắc nhớ con cháu về ông bà, tổ tiên. Đặc biệt, Vu Lan trước hết là dịp để yêu thương, chăm sóc cha mẹ khi còn hiện diện, thay vì chỉ thể hiện lòng hiếu kính qua những lễ vật sau khi người thân đã qua đời.

“Lòng thành có rất nhiều cách biểu hiện, và những cách có giá trị nhất thường không nằm ở việc đốt bao nhiêu vàng mã”, ông Sơn nói.

Ông Sơn cho biết thêm, thay vì chi nhiều tiền mua vàng mã, người dân có thể chuyển lòng tưởng nhớ thành những việc làm thiết thực như giúp đỡ người khó khăn, trao học bổng, làm từ thiện và hồi hướng cho ông bà, tổ tiên. Để thay đổi phong tục, cần chú trọng tuyên truyền, nâng cao nhận thức thay vì cấm đoán. Nếu đốt vàng mã, nên thực hiện ở mức tượng trưng, đúng nơi quy định, bảo đảm an toàn, tránh ô nhiễm và phô trương.

Rằm tháng 7 cũng là dịp để thế hệ trẻ hiểu hơn về truyền thống gia đình, lòng biết ơn và đạo hiếu. Thay vì chỉ ghi nhớ ngày lễ qua những mâm cúng lớn hay những đống vàng mã, người lớn có thể kể cho con cháu về ông bà, tổ tiên, những giá trị gia đình và trách nhiệm với những người đang hiện diện.

“Rằm tháng 7 là một dịp rất đẹp để mỗi người chậm lại giữa cuộc sống bận rộn, nhớ về cha mẹ, ông bà, tổ tiên và suy nghĩ về trách nhiệm của mình đối với gia đình và cộng đồng”.

Từ những nhận định trên, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng, giữ gìn phong tục không đồng nghĩa với việc giữ nguyên mọi hình thức. Điều quan trọng là bảo tồn được giá trị nhân văn phía sau phong tục ấy: lòng biết ơn, sự tưởng nhớ, tình thân và những việc thiện hướng tới cộng đồng.

Khi đó, Rằm tháng 7 sẽ không chỉ là dịp tưởng nhớ người đã khuất mà còn trở thành cơ hội để mỗi người sống tử tế hơn với cha mẹ, gia đình và cộng đồng. Lòng hiếu kính, suy cho cùng, không nằm ở ngọn lửa đốt vàng mã lớn đến đâu mà ở tình cảm dành cho những người thân yêu và những việc tốt chúng ta làm cho người đang sống.