Quyền tiếp cận thông tin bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân

Tại hội thảo “Hoàn thiện pháp luật về tiếp cận thông tin nhằm bảo đảm thực hiện hiệu quả quyền tiếp cận thông tin của công dân trong giai đoạn mới”, TS. Nguyễn Thị Hồng Miên, phân hiệu Đại học Thái Nguyên tại Điện Biên cho biết, quyền tiếp cận thông tin (TCTT) là một trong những quyền cơ bản của công dân, được Hiến pháp năm 2013 ghi nhận, có vai trò quan trọng trong bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân, thúc đẩy dân chủ xã hội chủ nghĩa và nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình của Nhà nước. Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, hoàn thiện thể chế phát triển và thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia, yêu cầu bảo đảm thực hiện đầy đủ, thực chất quyền TCTT ngày càng trở nên cấp thiết.

Theo TS Hồng Miên, Đảng Cộng sản Việt Nam nhất quán quan điểm xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất, khả thi, lấy con người làm trung tâm, trong đó quyền TCTT vừa là quyền hiến định của công dân, vừa là công cụ quan trọng của quản trị quốc gia hiện đại. Tuy nhiên, thực tiễn thi hành pháp luật về TCTT cho thấy vẫn còn những hạn chế, bất cập cả về thể chế và tổ chức thực hiện, ảnh hưởng đến hiệu quả bảo đảm quyền hiến định này.

Trong giai đoạn phát triển mới ở Việt Nam hiện nay, hoàn thiện pháp luật TCTT nhằm bảo đảm quyền hiến định của công dân là yêu cầu tất yếu và cấp thiết. Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định, việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật đồng bộ, thống nhất, khả thi, lấy con người làm trung tâm, coi quyền TCTT vừa là quyền hiến định, vừa là công cụ quan trọng của quản trị quốc gia hiện đại.

Cùng chung ý kiến ông Lê Ngọc Duy, Viện Chiến lược và Chính sách mặt trận, Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam cho rằng, quyền TCTT của công dân là nền tảng để bảo đảm thực hiện các quyền con người, quyền công dân đã được Hiến pháp ghi nhận, đồng thời góp phần phát huy dân chủ, tăng cường trách nhiệm giải trình và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Việc công khai, minh bạch thông tin của cơ quan nhà nước tạo cơ sở để nhân dân thực hiện quyền giám sát, phản biện xã hội, phòng ngừa tham nhũng, lãng phí và củng cố niềm tin xã hội. Trước yêu cầu phát triển mới của đất nước và yêu cầu hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, pháp luật về TCTT tiếp tục đặt ra đòi hỏi phải được hoàn thiện cả về thể chế và cơ chế thực thi, nhằm bảo đảm quyền này được thực hiện một cách thực chất, hiệu quả.

“Yêu cầu hoàn thiện pháp luật về TCTT càng trở nên cấp thiết khi chương trình lập pháp năm 2026 xác định Luật Tiếp cận thông tin (sửa đổi) là một trong những dự án luật quan trọng trình Quốc hội xem xét, thông qua tại kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI (tháng 4/2026). Quá trình sửa đổi luật cần đặt ra yêu cầu phải bảo đảm sự tham gia thực chất của nhân dân trong xây dựng và hoàn thiện pháp luật về TCTT”, ông Lê Ngọc Duy nêu ý kiến.

Sớm sửa đổi, bổ sung Luật Tiếp cận thông tin

Theo ông Lê Văn Hùng, Học viện Chính trị khu vực I, quyền TCTT theo yêu cầu của công dân và DN là một trong những trụ cột cốt lõi, mang tính quyết định của hệ thống pháp luật về minh bạch thông tin nhà nước trên bình diện quốc tế, cho phép các chủ thể thụ hưởng - với tư cách là những người nắm quyền dân chủ thực sự - chủ động yêu cầu cơ quan công quyền cung cấp những thông tin không thuộc danh mục công khai chủ động nhưng cần thiết cho việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, thực hiện giám sát xã hội hiệu quả cũng như tham gia tích cực vào quá trình quản trị quốc gia. Cơ chế này không chỉ bổ sung một cách logic và cần thiết cho hình thức công khai thông tin chủ động mà còn thể hiện sâu sắc, sống động nguyên tắc nền tảng “công khai là thông lệ, hạn chế là ngoại lệ” - một nguyên tắc được công nhận rộng rãi và trở thành chuẩn mực toàn cầu trong các tiêu chuẩn quốc tế về tự do thông tin do UNESCO và các tổ chức chuyên môn xây dựng.

Hơn thế, cơ chế cung cấp thông tin theo yêu cầu còn là công cụ pháp lý mạnh mẽ, có sức răn đe cao trong việc phòng ngừa tham nhũng, nâng cao trách nhiệm giải trình của bộ máy nhà nước, giảm thiểu chi phí tuân thủ pháp luật cho doanh nghiệp và trên hết, củng cố niềm tin của nhân dân vào sự liêm chính, hiệu quả của hệ thống công quyền.

Trên bình diện quốc tế, hơn 130 quốc gia đã ban hành luật chuyên ngành về quyền TCTT. Tại Việt Nam, Luật Tiếp cận thông tin năm 2016 đã thiết lập cơ chế cung cấp thông tin theo yêu cầu, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc thể chế hóa trực tiếp quyền TCTT được hiến định tại Hiến pháp năm 2013, tạo ra khung pháp lý cơ bản để công dân và DN chủ động yêu cầu thông tin cần thiết, góp phần thúc đẩy nguyên tắc công khai và trách nhiệm giải trình trong quản lý nhà nước.

Tuy nhiên, sau gần 1 thập kỷ thi hành, cơ chế này bộc lộ nhiều hạn chế: thời hạn giải quyết kéo dài vượt quá quy định thực tế, tỷ lệ từ chối cung cấp thông tin cao với lý do thường mơ hồ và thiếu thuyết phục, chưa có nguyên tắc cung cấp thông tin một phần, giám sát và xử lý vi phạm còn mang nặng tính hình thức, nguồn lực thực thi (nhân sự, công nghệ và ngân sách) yếu kém ở cấp cơ sở, dẫn đến quyền TCTT theo yêu cầu chưa thực sự trở thành công cụ thiết thực trong đời sống KT-XH của công dân và hoạt động sản xuất kinh doanh của DN.

Những bất cập này càng trở nên cấp bách và mang tính thời sự cao trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số quốc gia theo các nghị quyết của Đảng, xây dựng Chính phủ điện tử, xã hội số và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN, nơi mà dòng chảy thông tin minh bạch, thông suốt là yếu tố quyết định cho sự phát triển bền vững, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và bảo vệ quyền lợi chính đáng của nhân dân.

“Việc nghiên cứu kinh nghiệm pháp luật quốc tế về cơ chế cung cấp thông tin không chỉ mang tính tham khảo lý luận thuần túy, mà là đòi hỏi thực tiễn cấp thiết, mang tính chiến lược để hoàn thiện pháp luật, đặc biệt trong giai đoạn chuẩn bị sửa đổi, bổ sung Luật Tiếp cận thông tin nhằm đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong kỷ nguyên mới. Luật hướng tới mục tiêu cao nhất là nâng cao hiệu quả cơ chế cung cấp thông tin theo yêu cầu, từng bước biến quyền TCTT - vốn là quyền hiến định - thành một quyền thực chất và có ý nghĩa thiết thực trong đời sống của mỗi công dân và hoạt động của mỗi DN, góp phần xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN thực sự của dân, do dân, vì dân trong giai đoạn mới”, ông Lê Văn Hùng nhận xét.