Phong tỏa Iran và tính toán chiến lược của Washington

Dù được xem là sở hữu lực lượng hải quân mạnh nhất thế giới, ưu thế của Mỹ chủ yếu nằm ở tổng trọng tải, thay vì số lượng tàu chiến. Ở thời kỳ đỉnh cao trong Thế chiến II, Hải quân Mỹ từng có tới 6.768 tàu, song hiện nay con số này giảm còn khoảng 400, bao gồm lực lượng dự bị. Trong đó, chỉ khoảng 250 tàu đang hoạt động, với 11 tàu sân bay hạt nhân, gần 70 tàu ngầm, khoảng 90 tàu khu trục và tuần dương hạm, cùng một số tàu tấn công đổ bộ.

Sức mạnh hải quân thường được đánh giá bằng “trọng tải choán nước” – tức khối lượng nước mà tàu chiếm chỗ, phản ánh trọng lượng thực tế của tàu cùng toàn bộ trang bị, nhiên liệu và thủy thủ đoàn. Theo tiêu chí này, Mỹ, Trung Quốc, Nga, Nhật Bản và Ấn Độ lần lượt là 5 cường quốc hải quân hàng đầu thế giới. Tổng trọng tải của Mỹ đạt hơn 8,26 triệu tấn, vượt xa Trung Quốc (3,19 triệu tấn), Nga (1,43 triệu tấn), Nhật Bản (798.000 tấn) và Ấn Độ (khoảng 632.000 tấn).

Tuy vậy, bài toán số lượng và tuổi đời tàu chiến vẫn là thách thức đối với Washington, khi nhiều tàu hiện có đã cũ và sắp bị loại biên.

Đáng chú ý, USS Nimitz (CVN-68) – chiếc tàu sân bay hạt nhân lâu đời nhất còn hoạt động – đã được gia hạn thời gian phục vụ thêm khoảng 10 tháng, đến tháng 3/2027. Ban đầu Mỹ dự kiến ngừng hoạt động chiến hạm 51 năm tuổi này từ tháng 5/2026, nhưng sau đó quyết định duy trì hoạt động trong lúc chờ bàn giao tàu USS John F. Kennedy (CVN-79).

Giới phân tích an ninh Mỹ cho rằng Hải quân nước này cần mở rộng quy mô để đối phó với tốc độ phát triển nhanh chóng của các đối thủ, trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược gia tăng tại khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, nơi Trung Đông cũng nằm trong phạm vi ảnh hưởng.

“Hạm đội Vàng” và tham vọng mở rộng sức mạnh hải quân

Trong bối cảnh đó, Tổng thống Donald Trump đã công bố ý tưởng “Hạm đội Vàng” vào ngày 22/12, với trọng tâm là phát triển một loại “thiết giáp hạm” thế hệ mới có hỏa lực được mô tả là vượt trội so với các thiết kế trước đây.

Theo kế hoạch, các tàu này sẽ được trang bị 128 ống phóng thẳng đứng MK-41, 12 tên lửa siêu thanh tầm xa Conventional Prompt Strike, pháo điện từ, pháo hạm, cùng hệ thống radar AN/SPY-6. Ngoài ra, chúng có thể tích hợp các loại vũ khí năng lượng định hướng và hệ thống phòng thủ chống máy bay không người lái.

Ông Trump đề xuất đặt tên lớp tàu này là USS Defiant, đồng thời kỳ vọng xây dựng khoảng 20 chiếc. Chi phí ước tính cho chiếc đầu tiên dao động từ 15 đến 22 tỷ USD, trong khi các tàu tiếp theo có thể giảm xuống còn khoảng 9 tỷ USD mỗi chiếc khi dây chuyền sản xuất được tối ưu. Mỗi tàu dự kiến có lượng giãn nước khoảng 35.000 tấn.

Tuy nhiên, Bộ trưởng Hải quân Mỹ John Phelan sau đó cho biết “Hạm đội Vàng” không chỉ là một lớp tàu cụ thể, mà là khái niệm tổng thể về việc tái cấu trúc quy mô và chủng loại lực lượng hải quân trong tương lai. Kế hoạch này bao gồm cả việc phát triển các hệ thống không người lái hoạt động phối hợp với tàu có người lái, cũng như các nền tảng chủ lực như tàu sân bay lớp Ford, tàu ngầm tấn công lớp Virginia và tàu ngầm mang tên lửa đạn đạo lớp Columbia.

Lầu Năm Góc đã đề xuất ngân sách năm tài chính 2027 lên tới 65,8 tỷ USD cho hoạt động đóng tàu – mức cao nhất kể từ năm 1962. Khoản đầu tư này nhằm mua sắm 34 tàu chiến và tàu hỗ trợ mới, thể hiện nỗ lực mở rộng quy mô hải quân, hướng tới mục tiêu 390 tàu, đồng thời khắc phục các hạn chế của cơ sở công nghiệp và ứng phó cạnh tranh ngày càng gia tăng.

Để đạt mục tiêu “khôi phục ưu thế hàng hải của Mỹ”, chính quyền Tổng thống Donald Trump cho biết đang theo đuổi cách tiếp cận tổng thể ở cấp quốc gia nhằm tái cấu trúc chiến lược ngành công nghiệp hàng hải.

Nút thắt công nghiệp và bài toán nhân lực

Tuy nhiên, giới chuyên gia nhận định tình trạng của Hải quân Mỹ vẫn còn nhiều thách thức. Các xưởng đóng tàu đang đối mặt với lượng đơn hàng tồn đọng lớn, trong khi những chương trình trọng điểm như tàu ngầm lớp Virginia hay tàu lớp Constellation bị chậm tiến độ tới 36 tháng.

Khó khăn càng gia tăng do thiếu hụt nhân lực. Các xưởng đóng tàu hiện không có đủ lao động để đáp ứng nhu cầu sản xuất. Bộ trưởng Hải quân John Phelan thừa nhận Mỹ sẽ cần thêm khoảng 250.000 công nhân trong thời gian tới.

Theo ông, “máy móc không thể tự đóng tàu, con người mới là yếu tố quyết định”. Tuy nhiên, khoảng 25% lực lượng lao động hiện tại đang chuẩn bị nghỉ hưu trong vòng 5 năm tới. Vì vậy, trong thập kỷ tới, ngành đóng tàu và các nhà cung cấp sẽ phải tuyển dụng hàng trăm nghìn lao động lành nghề để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng.

Nhà phân tích quốc phòng người Mỹ Peter Suciu cho rằng, dù Mỹ rõ ràng cần mở rộng quy mô hạm đội, “vấn đề không chỉ nằm ở việc đóng thêm tàu. Để Hải quân đáp ứng yêu cầu của thế kỷ 21, ngành đóng tàu Mỹ cần bổ sung một lực lượng lớn lao động lành nghề”.

Thực tế, trong 50 năm qua, Mỹ đã đóng cửa hơn một chục xưởng đóng tàu liên quan đến quốc phòng. Hiện nước này chỉ còn 4 xưởng đóng tàu hải quân công lập là Norfolk (bang Virginia), Portsmouth (bang Maine), Puget Sound (bang Washington) và Pearl Harbor (bang Hawaii) – chủ yếu đảm nhiệm bảo trì và hiện đại hóa, cùng với một số lượng hạn chế các xưởng tư nhân.

Tuy nhiên, hệ thống này đang đối mặt với tình trạng quá tải, năng lực hạn chế và cơ sở hạ tầng lạc hậu. Bốn xưởng công lập hiện đều nằm trong chương trình hiện đại hóa kéo dài 20 năm, trị giá khoảng 21 tỷ USD, trong khi chưa có kế hoạch xây dựng thêm cơ sở mới.

Để triển khai chiến lược “Hạm đội Vàng”, chính quyền ông Trump đang xem xét áp dụng “Ship OS” – một hệ điều hành trị giá 448 triệu USD tích hợp trí tuệ nhân tạo, nhằm hiện đại hóa và tăng tốc quy trình đóng tàu. Sáng kiến này được kỳ vọng sẽ rút ngắn thời gian sản xuất, nâng cao khả năng giám sát chuỗi cung ứng và khắc phục các tình trạng chậm trễ kéo dài.

Theo giới phân tích, bất kể hiệu quả thực tế của việc phong tỏa các cảng của Iran ra sao, động thái này cũng đang góp phần thúc đẩy quá trình phục hồi và tái cấu trúc ngành công nghiệp đóng tàu hải quân của Mỹ.