Ngày 26/9/2025, Mikoyan-GurevichMiG-21 thực hiện chuyến bay cuối cùng từ Căn cứ Không quân Chandigarh, miền Bắc Ấn Độ, khép lại 6 thập kỷ phục vụ trong lực lượng vũ trang Nam Á. Một năm sau, câu hỏi được đặt ra là những chiếc máy bay từng được xem là “ngựa chiến” của IAF sẽ đi về đâu sau khi kết thúc sự nghiệp bay?

Câu trả lời không giống nhau đối với tất cả những chiếc MiG-21 của Ấn Độ. Trong khoảng một thập kỷ qua, hàng trăm chiếc MiG-21 đã được IAF loại biên. Từ năm 2015 đến 2022, Không quân Ấn Độ gần như mỗi năm đều cho một đơn vị MiG-21 nghỉ hoạt động, ngoại trừ năm 2021.

“Tuổi tác đã khiến MiG-21 trở nên kém hiệu quả, nhưng nó vẫn xuất hiện để chứng minh khả năng của mình. Tin tôi đi, ngay cả hôm nay, nếu có chuyện xảy ra, chiếc máy bay này vẫn sẽ ra ngoài đó và một lần nữa chứng minh khả năng của mình”, Thiếu tá Không quân Parth Vikram nói về MiG-21 trong bộ phim tài liệu The Last Salute trên Netflix.

“Kế hoạch hưu trí” của đội MiG-21

Sau khi nghỉ hưu, những chiếc MiG-21 không có chung một số phận. Rất nhiều kịch bản sẽ dành cho những phi cơ từng là “chúa tể” bầu trời.

Sẽ có rất nhiều chiếc nằm im trong các nhà chứa, động cơ ngừng hoạt động? Chúng cũng có thể được loại bỏ vai trò chiến đấu và chuyển sang làm máy bay huấn luyện. Tuy nhiên, cũng có nhiều chiếc được giữ lại trong lực lượng dự bị để chờ ngày có thể được gọi trở lại.

Theo một quan chức cấp cao của IAF, sẽ chỉ có “một hoặc hai máy bay sẽ được bố trí trong đội bay di sản”.

Điều này có nghĩa một số ít MiG-21 sẽ được bảo tồn và duy trì không phải để chiến đấu mà nhằm giới thiệu loại máy bay này với các thế hệ sau.

Đây không phải là điều bất thường đối với Không quân Ấn Độ. IAF hiện vẫn duy trì và vận hành một số máy bay cổ điển như Tiger Moth, Harvard và Dakota. Những máy bay này được sử dụng trong các triển lãm hàng không và các chuyến bay biểu diễn mang tính nghi lễ, như một phần của di sản hàng không Ấn Độ.

“Những chiếc khác sẽ được sử dụng làm hiện vật tại bảo tàng hoặc trưng bày tại các địa điểm nổi bật sau khi hoàn tất các thủ tục cần thiết”, quan chức IAF nói với India Today Digital.

Đây cũng là một cách xử lý phổ biến đối với các máy bay quân sự đã dừng phục vụ chính thức. Những máy bay nổi tiếng như MiG-21 có thể được bảo tồn dưới dạng hiện vật cố định tại các bảo tàng chiến tranh và bảo tàng quân sự.

Khái niệm “trưng bày tại các địa điểm nổi bật” cũng đề cập những chiếc máy bay được bảo tồn bên ngoài các cơ sở quốc phòng, doanh trại và những địa điểm công cộng khác ở Ấn Độ. Một ví dụ là chiếc máy bay chiến đấu Sea Harrier của Hải quân Ấn Độ được trưng bày tại khu phố đi bộ Bandra Bandstand ở thành phố Mumbai.

Tái sử dụng linh kiện

Một quan chức cấp cao khác của IAF cho biết các bộ phận của những máy bay đã loại biên nhưng vẫn có thể sử dụng sẽ được lưu giữ, trong khi những phần còn lại sẽ được xử lý.

“Một số vật liệu thu hồi có thể được cung cấp cho các trường đại học kỹ thuật để phục vụ đào tạo”, vị quan chức này cho biết. Hiện chưa có xác nhận chính thức về việc liệu một số MiG-21 đã nghỉ hưu có bị tháo dỡ để loại bỏ hay không.

Khi máy bay quân sự hết thời hạn kỹ thuật hoặc thời hạn khai thác, chúng được loại khỏi biên chế và có thể được xử lý theo quy trình quy định.

Tuy nhiên, ít nhất một khung thân MiG-21 đã loại biên từng được bán cho một cơ sở tư nhân. Chiếc máy bay thuộc một biến thể MiG-21 cũ hiện được đặt bên ngoài một trạm dừng nghỉ trên tuyến đường cao tốc Rohtak-Delhi ở bang Haryana, bên cạnh hai chiếc máy kéo.

Đây là trường hợp khá khác thường đối với một máy bay chiến đấu đã nghỉ hưu ở Ấn Độ. Trong khi đó, tại một số quốc gia, máy bay quân sự sau khi nghỉ hưu có thể tiếp tục một “cuộc đời thứ hai”. Những máy bay chiến đấu đã được tháo bỏ vũ khí được các nhà sưu tập và những người đam mê hàng không mua lại, bảo tồn như những hiện vật lịch sử và trong một số trường hợp được phục hồi để có thể tiếp tục bay.

Tại Mỹ, nhiều máy bay quân sự đã nghỉ hưu được đưa tới “Boneyard” tại Căn cứ Không quân Davis-Monthan ở bang Arizona, nơi chúng được lưu giữ, bảo tồn để có thể tái sử dụng, tháo dỡ lấy linh kiện hoặc cuối cùng được xử lý. Việc sở hữu tư nhân những máy bay chiến đấu từng tham gia hoạt động quân sự vẫn ít phổ biến hơn nhiều ở Ấn Độ.

MiG-21 – chiến đấu cơ làm nên lịch sử IAF

Theo Bộ Quốc phòng nước này, ở thời kỳ đỉnh cao trong những năm 1980 và 1990, MiG-21 chiếm gần 60% đội máy bay chiến đấu của Không quân nước này. IAF từng mô tả MiG-21 đã trở thành “xương sống chiến đấu” của lực lượng.

Năm 2013, khi đó là Tư lệnh Không quân Ấn Độ, Nguyên soái Không quân NAK Browne cho biết MiG-21 từng phục vụ 5 thế hệ phi công chiến đấu nước này. IAF khi đó cho biết khoảng 90% phi công chiến đấu đang phục vụ từng lái một biến thể MiG trong sự nghiệp.

Tuy nhiên, quá trình phục vụ lâu dài của MiG-21 không phải lúc nào cũng suôn sẻ. Từ năm 2010, đã có hơn 20 vụ tai nạn liên quan đến loại máy bay này. Riêng năm 2021, 5 chiếc MiG-21 Bison bị mất trong các vụ tai nạn, khiến 3 phi công thiệt mạng.

MiG-21 vốn được thiết kế với thời hạn khai thác khoảng 20-25 năm và dự kiến nghỉ hưu từ giữa những năm 1990. Tuy nhiên, nhờ các nỗ lực và cải tiến của hãng chế tạo hàng không nội địa Hindustan Aeronautics Limited (HAL), hơn 650 chiếc MiG-21 đã xuất xưởng tại Ấn Độ với nhiều biến thể khác nhau, giúp dòng máy bay này phục vụ trong gần 63 năm.

Những trì hoãn trong chương trình phát triển máy bay chiến đấu hạng nhẹ nội địa Tejas đã góp phần kéo dài thời gian hoạt động của MiG-21 trong phi đoàn của IAF. Đến những năm cuối cùng, chỉ còn 36 chiếc MiG-21 trong biên chế.

Giờ đây, phần lớn những chiếc MiG-21 sẽ tiếp tục tồn tại dưới dạng các hiện vật và biểu tượng của một thời kỳ trong lịch sử Không quân Ấn Độ, trong khi chỉ một số ít có thể tiếp tục cất cánh.