Hoàn thiện pháp luật về cai nghiện bắt buộc, đẩy mạnh chuyển đổi số trong tố tụng

Trình bày tóm tắt dự án pháp lệnh, Chánh án Tòa án nhân dân tối cao Nguyễn Văn Quảng cho biết, trên cơ sở quy định của Luật Phòng, chống ma túy năm 2021 và để đảm bảo phù hợp với thực tiễn, dự thảo pháp lệnhtập trung sửa đổi, bổ sung 9 nội dung cơ bản.

Nổi bật trong các điểm mới là việc bổ sung quy định về gửi, giao, nhận văn bản, quyết định, hồ sơ, tài liệu bằng phương tiện điện tử nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng về đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số. Bên cạnh đó, dự thảo bãi bỏ Điều 27 và Điều 31 của Pháp lệnh số 01 vì nội dung này đã được quy định cụ thể tại các khoản 1, 2 và 3 của Điều 39 Luật Phòng, chống ma túy năm 2021.

Về trình tự, thủ tục phiên họp để xem xét quyết định đưa đi cai nghiện bắt buộc (bao gồm phiên họp sơ thẩm và phúc thẩm), dự thảo chuyển dịch theo hướng không quy định chi tiết trình tự hỏi, tranh luận của người tham gia phiên họp. Thay vào đó, Thẩm phán sẽ căn cứ vào tính chất, nội dung của từng vụ việc để chủ động điều hành, nhằm đảm bảo hiệu quả giải quyết cao nhất.

Đặc biệt, dự thảo chú trọng rút ngắn tối đa các thời hạn giải quyết nhằm xử lý vụ việc nhanh chóng, kịp thời, giảm áp lực trong công tác quản lý, tạm giữ người nghiện ma túy. Các mốc thời gian được rút ngắn bao gồm: thời hạn xem xét quyết định áp dụng biện pháp đưa đi cai nghiện bắt buộc; thời hạn Tòa án thông báo thụ lý hồ sơ; thời gian xem xét ra các quyết định phụ trợ; thời gian mở phiên họp; thời gian gửi quyết định và thời hạn khiếu nại, kiến nghị, kháng nghị.

Dự thảo cũng quy định trường hợp Kiểm sát viên vắng mặt tại phiên họp sơ thẩm thì Tòa án không phải hoãn phiên họp nhằm đẩy nhanh tiến độ. Ngược lại, đối với phiên họp phúc thẩm, vai trò của Kiểm sát viên là bắt buộc tham gia, nếu vắng mặt thì Tòa án phải hoãn phiên họp như quy định hiện hành.

Ngoài ra, ban soạn thảo đã bỏ quy định dẫn chiếu đến các điều khoản cụ thể của Luật Phòng, chống ma túy để đảm bảo tính ổn định lâu dài của pháp luật; bổ sung quy định trách nhiệm hướng dẫn thi hành của Tòa án nhân dân tối cao; quy định cụ thể về hiệu lực thi hành, điều khoản chuyển tiếp và rà soát sửa đổi một số điều luật cụ thể để đảm bảo sự phù hợp, thống nhất tối đa.

Đảm bảo tính khả thi trong chuyển đổi số và xây dựng "phòng họp thân thiện"

Phát biểu ý kiến tại phiên họp, bà Lê Thị Nga, Chủ nhiệm Ủy ban Dân nguyện và Giám sát của Quốc hội, đánh giá cao công tác soạn thảo pháp lệnh của Tòa án nhân dân tối cao và báo cáo thẩm tra của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp. Ghi nhận các cơ quan hiện không còn ý kiến khác nhau, theo bà Ngacó thể thông qua pháp lệnh sau khi tiếp thu ý kiến, đồng thời đóng góp 5 vấn đề cụ thể.

Bà Lê Thị Nga đề nghị Tòa án nhân dân tối cao tiếp tục rà soát kỹ lưỡng dự thảo (vốn sửa đổi cơ bản 44/48 điều) để đảm bảo thống nhất hoàn toàn với Luật Phòng, chống ma túy và các luật liên quan. Đối với phương thức giao nhận văn bản, hồ sơ tại Điều 7, bà tán thành việc ứng dụng chuyển đổi số nhưng lưu ý quy định hiện tại còn chung chung, dễ gây khó khăn khi áp dụng, cần bổ sung một số nội dung theo hướng cụ thể và khả thi hơn một số nội dung theo hướng cụ thể hơn để đảm bảo thuận tiện, khả thi trong quá trình thực hiện. Bà cũng đồng ý với quy định về sự tham gia của Kiểm sát viên tại các Điều 19, 21 và 38, song lưu ý khoản 1 Điều 21 còn chung chung, cần rà soát lại.

Về bảo vệ quyền lợi người chưa thành niên, bà Lê Thị Nga hoàn toàn tán thành việc tổ chức phiên họp thân thiện tại Điều 22 và đề nghị Tòa án tối cao bổ sung quy định cụ thể về "phòng họp thân thiện" tương tự Pháp lệnh số 01 cũ, thay vì bỏ trống như dự thảo hiện tại. Đồng thời, bà đồng ý rút ngắn thời hạn xem xét đưa đi cai nghiện bắt buộc từ 15 ngày xuống 10 ngày (tại các Điều 8, 12, 15, 17, 20) và một số thời hạn khác tại các Điều 13, 14, 16, 21 để đáp ứng yêu cầu cấp bách, tránh kéo dài thời gian gây khó cho công tác quản lý.

Đồng quan điểm, ông Cao Xuân Thạo, Phó Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đề nghị giữ lại điều khoản quy định rõ ràng về phòng họp thân thiện, an toàn nhằm bảo vệ tâm lý lứa tuổi vị thành niên, tránh gây ảnh hưởng sâu nặng đến quãng đời còn lại của các em.

Ông Cao Xuân Thạo cũnggóp ý về cách diễn đạt sự tham gia của Mặt trận và đoàn thể ở 3 điều khoản (khoản 2 Điều 14, khoản 3 Điều 19, khoản 4 Điều 38). Tại khoản 3 Điều 19 và khoản 4 Điều 38, dự thảo đang dùng từ "Tòa án yêu cầu các thành phần trên tham dự để trình bày ý kiến", ông Cao Xuân Thạo đề nghị sửa thành "Tòa án mời các thành phần trên tham dự để có ý kiến tham gia" nhằm đảm bảo tính thân thiện, đúng tính chất tham vấn thông tin khách quan.

Kiến nghị xây dựng nền tảng tư pháp điện tử thực chất

Tham gia đóng góp ý kiến sâu về quy trình số hóa, bà Nguyễn Thanh Hải - Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học công nghệ của Quốc hội - bày tỏ sự nhất trí cao với dự thảo và đề xuất các nội dung bảo đảm tính đồng bộ với Nghị quyết 52 về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Ghi nhận Tòa án nhân dân tối cao hiện đã chuyển đổi số mạnh mẽ, tuy nhiên, bà Nguyễn Thanh Hải đề nghị cần bổ sung quy định rõ về số hóa hồ sơ, khai thác, chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan có thẩm quyền, sử dụng hồ sơ điện tử và bảo mật dữ liệu cá nhân của người chưa thành niên.

Đối với việc hoãn, miễn, tạm đình chỉ chấp hành quyết định tại Điều 28 và Điều 33, bà Nguyễn Thanh Hải nhấn mạnh: “Cần phải có dữ liệu kết nối, cập nhật kịp thời về tình trạng sức khỏe, kết quả cai nghiện, điều kiện gia đình từ cơ sở y tế và chính quyền địa phương. Nếu vẫn dựa vào văn bản giấy thủ công, các thủ tục này sẽ bị chậm trễ. Việc kết nối số này vừa phục vụ quyền trẻ em, vừa giúp chính sách cai nghiện chuyển từ quản lý theo quá trình sang quản lý theo quá trình phục hồi”.

Trong môi trường số, bà Nguyễn Thanh Hải lưu ý các hành vi bị khiếu nại, kiến nghị có thể phát sinh từ thao tác hệ thống (chậm cập nhật hồ sơ, không gửi thông báo điện tử, lỗi xác thực, lỗi dữ liệu, hạn chế quyền truy cập,...) chứ không chỉ là hành vi trực tiếp của Chánh án hay Thẩm phán như cũ. Do đó, pháp lệnh cần bổ sung hoặc giải thích rõ các hành vi này để làm hành lang pháp lý giải quyết, tránh khiếu nại phát sinh.

Hướng tới quản lý cai nghiện bằng công nghệ số

Phát biểu chỉ đạo tại phiên họp, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn khẳng định Quốc hội hết sức quan tâm đến công tác phòng chống ma túy. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho biết, Trung ương đã bố trí nguồn lực kinh phí khoảng 22 nghìn tỷ cho chương trình phòng chống ma túy giai đoạn 2025 - 2030.

Để pháp lệnh đi vào cuộc sống một cách thực chất, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh 5 yêu cầu lớn cần đạt được.

Thứ nhất, về hoàn thiện quy trình pháp lý, thủ tục hành chính, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn yêu cầu phải rút ngắn thời gian lập hồ sơ. “Thực tế thời gian qua quy trình đưa người vào cơ sở cai nghiện bắt buộc còn rườm rà qua nhiều bước (xác định tình trạng, thẩm định hồ sơ, Tòa ra quyết định). Đồng thời phải đảm bảo tính đồng bộ, phối hợp chặt chẽ giữa Công an, Y tế và Bộ Tư pháp để không bị chồng chéo hoặc đứt gãy thông tin trong xử lý hồ sơ”, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nêu rõ.

Thứ hai, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn yêu cầu phải đổi mới phương pháp, nâng cao chất lượng cai nghiện. “Cần xác định người nghiện là người bệnh mãn tính. Khi ma túy đã tác động vào não bộ thì dù có điều trị vẫn để lại tổn thương sâu sắc. Do đó, đưa vào cơ sở phải kết hợp điều trị khoa học, đa dạng hóa các bài thuốc, phác đồ điều trị”, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nêu ý kiến.

Theo Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, việc nâng cấp cơ sở vật chất và nguồn nhân lực cũng là yếu tố hết sức quan trọng nhằm giảm tải cho các cơ sở tập trung vốn đang quá tải, gây khó khăn cho việc quản lý, phân loại học viên. Cần đào tạo đội ngũ chuyên môn sâu về tâm lý học hành vi, y tế cai nghiện để giảm áp lực cho cán bộ và nâng cao hiệu quả điều trị.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cũng yêu cầu phải đẩy mạnh giai đoạn hậu cai nghiện và tái hòa nhập cộng đồng. Song song đó, phát huy vai trò cai nghiện tự nguyện tại gia đình và cộng đồng. Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh, đây là giải pháp cốt lõi vì không một trường trại, nhà giam nào có thể chứa nổi hết toàn bộ người nghiện ma túy ngoài xã hội hiện nay.

Chủ tịch Quốc hội lưu ý, mặc dù các địa phương đang rất quyết liệt trong công tác phòng chống ma túy, tuy nhiên các vụ buôn bán, kinh doanh ma túy tại các nhà hàng, khách sạn và các điểm công cộng hiện nay vẫn còn diễn biến rất phức tạp với quy mô lớn. “Việc sớm hoàn thiện và ban hành Pháp lệnh với quy trình thủ tục chặt chẽ, áp dụng công nghệ số sẽ là công cụ pháp lý sắc bén, góp phần kiểm soát và đẩy lùi tệ nạn ma túy trong lứa tuổi vị thành niên”, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho biết.