Cắt giảm mạnh thủ tục, luật hóa các quy định phân cấp

Theo Tờ trìnhdự án Luật, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, dự thảo Luật kế thừa Luật hiện hành, sửa đổi nhằm bảo đảm đồng bộ pháp luật, phân cấp cho chính quyền 2 cấp, đơn giản hóa thủ tục, cải thiện môi trường đầu tư và khắc phục các bất cập thực tế. Dự thảo sửa đổi, bổ sung 14 điều, cụ thể hóa thẩm quyền quản lý và hành nghề kiến trúc phù hợp với tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp.

Về cắt giảm thủ tục, dự thảo bỏ quy định sát hạch hành nghề, điều kiện cấp/gia hạn chứng chỉ và Hội đồng xét cấp; giảm số lượng công việc cần chứng chỉ hành nghề từ 7 xuống còn 2/7. Ngoài ra, dự thảo bổ sung 01 Điều sửa đổi khoản 4 Điều 40 Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn số 47/2024/QH15, quy định thời gian thẩm định nhiệm vụ quy hoạch không quá 15 ngày, thẩm định quy hoạch không quá 20 ngày. Việc này nhằm luật hóa Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP để kịp hiệu lực trước ngày 1/3/2027.

Bộ trưởng Trần Hồng Minh làm rõ thêm, dự thảo Luật không quy định kinh doanh dịch vụ kiến trúc là ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện đối với tổ chức. Chứng chỉ hành nghề chỉ là công cụ xác nhận năng lực cá nhân với chức danh chịu trách nhiệm chuyên môn chính nhằm cắt giảm thủ tục nhưng vẫn kiểm soát tối thiểu ở các công việc rủi ro cao. Thủ tục hành chính giảm mạnh từ 7 nhóm công việc xuống còn 2 nhóm tác động trực tiếp đến an toàn, cảnh quan; đồng thời Bộ đã tiếp thu ý kiến để ngăn chặn nguy cơ mượn chứng chỉ.

Dự thảo bổ sung quy định về thi tuyển và tuyển chọn ý tưởng, phương án kiến trúc, đồng thời đề xuất miễn thi tuyển đối với công trình khẩn cấp, cấp bách, dự án đầu tư theo thủ tục đặc biệt và dự án không sử dụng vốn đầu tư công. Trường hợp cần thiết, việc tổ chức thi tuyển sẽ do người có thẩm quyền quyết định để bảo đảm tiến độ dự án.

Theo Bộ trưởng Trần Hồng Minh, quy định nàynhằm tránh tình trạng tổ chức thi tuyển kiến trúc tràn lan, đồng thời xác định rõ các trường hợp phải thi tuyển, góp phần đơn giản hóa quy định và giảm thủ tục.

Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường (KH,CN&MT) do Chủ nhiệm Nguyễn Thanh Hải trình bày nhận định, đa số quy định có tính khả thi. Tuy nhiên, Ủy ban đề nghị cân nhắc hai nội dung lớn.

Một là, việc phân cấp hoàn toàn cho UBND cấp xã ban hành Quy chế quản lý kiến trúc ngay hiện nay sẽ gặp khó khăn do trình độ cán bộ cơ sở. Cần chỉnh lý theo hướng cấp xã lập, cơ quan chuyên môn cấp trên thẩm định, hoặc UBND cấp tỉnh ban hành “Khung quy chế mẫu”. Hai là, việc bãi bỏ thi sát hạch và chuyển sang "hậu kiểm" chỉ khả thi khi Hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia được liên thông đồng bộ. Hồ sơ dự thảo chưa có nội dung và lộ trình chuyển tiếp này, dễ tạo ra "khoảng trống pháp lý" khi luật có hiệu lực.

Giữ gìn bản sắc văn hóa và bảo tồn kiến trúc di sản

Vấn đề bản sắc kiến trúc đặc biệt được các đại biểu và các bộ, ngành quan tâm. Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Nguyễn Đắc Vinh cho rằng, bản sắc văn hóa dân tộc (Khoản 2 Điều 5 (sửa đổi)) chưa phản ánh hết sự đa dạng kiến trúc của 54 dân tộc, cần bổ sung quy định nhận diện rõ hơn yếu tố kiến trúc của các dân tộc thiểu số. Về kiến trúc nông thôn (Điều 11): Cần bổ sung quy định bảo vệ cảnh quan truyền thống như: đình, chùa, nhà rông, nhà sàn..., tránh "bê tông hóa" rập khuôn do thiếu quy chuẩn. Về quản lý công trình kiến trúc có giá trị (Điều 13 & Điều 14) cần phối hợp chặt chẽ với Luật Di sản văn hóa, bổ sung nguyên tắc lấy ý kiến cơ quan quản lý văn hóa và quy định công khai, giám sát cộng đồng. Với nội dung thi tuyển thiết kế kiến trúc (Điều 17), ông Vinh cho rằng, đối với công trình văn hóa quốc gia (bảo tàng, nhà hát...), bắt buộc hội đồng thi tuyển phải có đại diện bộ quản lý văn hóa và chuyên gia phù hợp.

Trước đó, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cũng đã gửi văn bản cho Bộ Xây dựng đề nghị đưa các công trình trong danh mục kiểm kê và khu vực có yếu tố di sản vào phạm vi quản lý để tránh chồng lấn, xuất phát từ thực tế sai phạm khi tu sửa các công trình như Nhà thờ Bùi Chu, chùa Lương Xá (Ứng Hòa)...; đồng thời đề nghị quản lý các công trình nằm trong danh lam thắng cảnh, đô thị di sản. Bộ cũng nhấn mạnh việc phân cấp về cấp xã thời điểm này chưa phù hợp và đề nghị đưa các công trình có giá trị biểu tượng quốc gia ở khu du lịch quốc gia vào phương án kiến trúc do mang ý nghĩa lớn về văn hóa, chính trị, du lịch.

Dưới góc độ hội nghề nghiệp, ông Hoàng Thúc Hào - Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam - nhấn mạnh 3 nội dung trọng tâm. Thứ nhất, Hội đồng tình giữ lại 2 chứng chỉ hành nghề (chủ trì kiến trúc và chủ nhiệm đồ án thiết kế xây dựng) và bỏ 5 chứng chỉ khác. Chứng chỉ có thời hạn 10 năm nhưng kiến trúc sư phải tích lũy tín chỉ CPD (học tập phát triển nghề nghiệp liên tục) từng năm theo thông lệ quốc tế do công nghệ, vật liệu thay đổi liên tục, vì vậy, cần có thông tư hướng dẫn cụ thể.

Thứ hai, Hội ủng hộ bổ sung mục tuyển chọn để đơn giản hóa thủ tục bên cạnh việc thi tuyển công trình trọng điểm, nhưng cần kiện toàn hội đồng gồm các chuyên gia uy tín về chuyên môn, văn hóa, di sản. Ông cũng ủng hộ ý kiến của Chủ tịch Quốc hội về việc lưu ý kiến trúc ngầm và "mặt đứng thứ năm" trên cao nhằm đón đầu xu hướng taxi bay trong nội dung thi tuyển.

Thứ ba, về bảo tồn bản sắc văn hóa, ông Hào nhận định, cấp xã đang quá tải, do đó Hội kiến trúc sư cấp tỉnh và trung ương nên tham gia xây dựng khung tiêu chí phù hợp từng vùng miền. Bản sắc văn hóa là sự giao lưu, tiếp biến liên tục nhưng phải giữ vững cốt lõi như kiến trúc Hội An hay kiến trúc Đông Dương.

Kết luận Phiên họp,Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên giao Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường chủ trì phối hợp với Hội đồng Dân tộc, các Ủy ban Quốc hội tiếp tục thẩm tra chính thức dự án luật, báo cáo Quốc hội xem xét, quyết định tại kỳ họp không thường lệ đầu tháng 8/2026.