Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 16/10 ký sắc lệnh hành pháp miễn áp dụng nhiều biện pháp trừng phạt trong Đạo luật Trừng phạt Nga và Iran mang tên cố Thượng nghị sĩ Lindsey Graham, được Quốc hội Mỹ thông qua hồi tháng 9. Quyết định được đưa ra khoảng một tuần sau khi ông Trump công bố thỏa thuận về nguồn cung dầu diesel với Nga, đánh dấu sự điều chỉnh đáng chú ý trong chính sách của Washington đối với Moscow.

Đạo Lindsey Graham luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 18/10, quy định các biện pháp trừng phạt nhằm vào quan chức, tổ chức tài chính và nhiều thực thể Nga, đồng thời cho phép áp thuế lên tới 100% đối với hàng hóa nhập khẩu vào Mỹ từ những quốc gia mua lượng lớn dầu thô hoặc khí đốt Nga. Các biện pháp này nhằm gia tăng sức ép kinh tế đối với Moscow, đặc biệt thông qua việc hạn chế nguồn thu từ xuất khẩu năng lượng.

Dù quyết định mới không hủy bỏ những lệnh trừng phạt đang có hiệu lực, việc miễn áp dụng các biện pháp bổ sung đồng nghĩa Nga sẽ không phải đối mặt với một đợt gia tăng sức ép kinh tế từ Mỹ như dự kiến.

Bài toán giá nhiên liệu và lợi ích kinh tế

Một trong những yếu tố quan trọng chi phối quyết định của Washington là mục tiêu kiểm soát giá nhiên liệu tại Mỹ trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11 tới.

Ngày 9/10, ông Trump công bố thỏa thuận với Nga nhằm tăng nguồn cung dầu diesel cho thị trường quốc tế. Theo Tổng thống Mỹ, Moscow nhất trí cung cấp thêm hơn 4,8 triệu tấn dầu diesel, qua đó được kỳ vọng góp phần kéo giảm giá nhiên liệu. Cùng với thỏa thuận này, Bộ Tài chính Mỹ cấp giấy phép tạm thời cho phép thực hiện các giao dịch liên quan đến dầu diesel của Nga, bao gồm hoạt động nhập khẩu vào Mỹ, đến ngày 7/4/2027.

Tuy nhiên, các chuyên gia cho rằng tác động thực tế của thỏa thuận đối với giá nhiên liệu tại Mỹ có thể không lớn như kỳ vọng.

Bà Tatiana Mitrova, chuyên gia tại Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu thuộc Đại học Columbia, nhận định việc gia tăng nguồn cung diesel từ Nga có thể giúp giá bán buôn giảm nhẹ trong ngắn hạn, nhưng lợi ích đối với người tiêu dùng Mỹ sẽ tương đối hạn chế và xuất hiện chậm hơn.

Trong bối cảnh thị trường năng lượng toàn cầu chịu ảnh hưởng từ những gián đoạn nguồn cung liên quan đến xung đột với Iran, việc Washington miễn áp dụng các biện pháp trừng phạt bổ sung có thể giúp hạn chế nguy cơ xuất hiện những cú sốc mới. Đặc biệt, quyết định này cho phép dầu mỏ Nga tiếp tục được xuất khẩu tới những khách hàng lớn như Trung Quốc và Ấn Độ mà không phải đối mặt với các biện pháp thuế quan mới từ Mỹ.

Theo bà Mitrova, lợi ích quan trọng nhất của Nga không nằm ở doanh thu bổ sung từ dầu diesel, mà ở việc tránh được các biện pháp trừng phạt mới có thể ảnh hưởng đến nguồn thu xuất khẩu dầu thô, lĩnh vực có quy mô lớn hơn đáng kể.

Giáo sư Jeff Colgan, chuyên gia khoa học chính trị tại Đại học Brown (Rhode Island, Mỹ), cũng cho rằng việc nới lỏng trừng phạt khó tác động đáng kể đến giá năng lượng toàn cầu, nhưng có thể mang lại nguồn thu lớn cho Nga. Điều này đặt Washington trước bài toán cân bằng giữa mục tiêu ổn định giá nhiên liệu trong nước và việc duy trì sức ép kinh tế đối với Nga nhằm thúc đẩy giải pháp cho cuộc xung đột Ukraine.

Tác động đối với Ukraine và quan hệ Mỹ - châu Âu

Ngoài tác động kinh tế, quyết định miễn trừng phạt còn thu hút sự chú ý bởi được đưa ra trong thời điểm Washington và Kiev xuất hiện những khác biệt về cách tiếp cận đối với cuộc xung đột Nga - Ukraine.

Thời gian gần đây, Tổng thống Trump nhiều lần kêu gọi Ukraine hạn chế các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở lọc dầu và hạ tầng nhiên liệu của Nga, cho rằng những hoạt động này góp phần đẩy giá nhiên liệu lên cao. Trong khi đó, Ukraine coi các cuộc tấn công vào cơ sở năng lượng Nga là một phần trong chiến lược gây sức ép kinh tế đối với Moscow.

Ngày 11/10, ông Trump tuyên bố Nga và Ukraine đã đạt được thỏa thuận ngừng tấn công cơ sở hạ tầng năng lượng của nhau. Tuy nhiên, phía Ukraine sau đó thông báo tiếp tục ghi nhận các cuộc tập kích nhằm vào hệ thống năng lượng, trong khi Tổng thống Volodymyr Zelensky cho biết ông chưa được thông báo về thỏa thuận này.

Theo các chuyên gia, việc Nhà Trắng miễn áp dụng các lệnh trừng phạt mới chỉ ít ngày sau những diễn biến trên có thể được Kiev nhìn nhận như tín hiệu cho thấy Washington đang điều chỉnh các ưu tiên chiến lược.

Ông Konstantin Sonin, nhà kinh tế người Nga, hiện giảng dạy tại Đại học Chicago (Mỹ), cho rằng quyết định của ông Trump không chỉ có ý nghĩa kinh tế mà còn mang thông điệp chính trị đối với Ukraine và các đồng minh châu Âu. Theo ông, động thái này có thể khiến lãnh đạo Ukraine và châu Âu cho rằng Mỹ đang từng bước thu hẹp mức độ tham gia trực tiếp vào các vấn đề an ninh khu vực, dù chưa thể kết luận Washington thay đổi hoàn toàn lập trường đối với cuộc xung đột.

Chuyên gia Tatiana Mitrova cũng cho rằng lợi ích chiến lược mà Nga nhận được từ quyết định này có thể lớn hơn khoản doanh thu bổ sung từ xuất khẩu nhiên liệu. Việc Washington ưu tiên ổn định giá năng lượng trong nước có thể khiến Moscow tin rằng Mỹ sẽ khó duy trì sức ép lâu dài đối với Nga, từ đó có thêm cơ sở để giữ vững lập trường trong các cuộc đàm phán.

Tổng thống Zelensky đã công khai bày tỏ sự không đồng tình với quyết định của Mỹ, cho rằng việc ngăn chặn các biện pháp trừng phạt mới có thể làm suy yếu những nỗ lực thúc đẩy chấm dứt xung đột.

Một vấn đề khác được giới phân tích đề cập là nguy cơ gia tăng khác biệt trong chính sách giữa Mỹ và châu Âu. Trong khi nhiều nước châu Âu tiếp tục theo đuổi các biện pháp hạn chế kinh tế đối với Nga, Washington lại lựa chọn cách tiếp cận linh hoạt hơn nhằm bảo đảm ổn định thị trường năng lượng.

Theo bà Mitrova, việc Mỹ tạm dừng những biện pháp được thiết kế để hạn chế các quốc gia lớn mua năng lượng Nga có thể ảnh hưởng đến tính thống nhất trong chính sách trừng phạt của phương Tây.

Làn sóng phản đối trong nội bộ chính trường Mỹ

Quyết định của Tổng thống Trump cũng gây ra những phản ứng trái chiều tại Quốc hội Mỹ, nơi đạo luật trừng phạt Nga trước đó nhận được sự ủng hộ của cả hai đảng. Đạo luật Lindsey Graham được thông qua ngày 16/9 với 86 phiếu thuận và 11 phiếu chống tại Thượng viện, cùng 262 phiếu thuận và 159 phiếu chống tại Hạ viện.

Thượng nghị sĩ Thom Tillis của Đảng Cộng hòa đã chỉ trích quyết định miễn trừng phạt, trong khi Thượng nghị sĩ John Cornyn cho rằng cố Thượng nghị sĩ Lindsey Graham, người từng tích cực thúc đẩy đạo luật, sẽ không đồng tình với động thái này.

Ở phía Đảng Dân chủ, Thượng nghị sĩ Elizabeth Warren và lãnh đạo phe Dân chủ tại Thượng viện Chuck Schumer cũng bày tỏ phản đối, cho rằng việc miễn trừng phạt có thể làm giảm hiệu quả các công cụ gây sức ép kinh tế đối với Moscow.

Tuy nhiên, về mặt pháp lý, Tổng thống Mỹ có quyền miễn áp dụng các biện pháp trừng phạt theo điều khoản ngoại lệ được quy định ngay trong đạo luật, với điều kiện gửi tới Quốc hội văn bản xác nhận quyết định đó phục vụ lợi ích quốc gia, kèm báo cáo giải trình.

Trong sắc lệnh ngày 16/10, ông Trump cho biết đã hoàn tất các thủ tục cần thiết, đồng thời khẳng định việc miễn trừng phạt vào thời điểm hiện tại phù hợp với lợi ích quốc gia của Mỹ. Dù vậy, Nhà Trắng chưa công khai giải thích cụ thể những lợi ích được cân nhắc khi đưa ra quyết định.

Những tranh luận hiện nay cho thấy chính sách của Washington đối với Moscow không chỉ liên quan đến xung đột Ukraine mà còn gắn với những ưu tiên kinh tế và chính trị trong nước Mỹ. Đối với Kiev, tác động đáng chú ý không chỉ nằm ở lợi ích tài chính Nga có thể nhận được, mà còn ở những thay đổi trong cách tiếp cận của Washington, yếu tố có thể ảnh hưởng đến tính toán chiến lược của các bên trong thời gian tới.