Ngày 11 – 12/3/2026, Cơ quan Đại diện thương mại Hoa Kỳ (USTR) đã khởi xướng điều tra theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 về dư thừa công suất đối với 16 nền kinh tế và lao động cưỡng bức đối với 60 nền kinh tế, trong đó có Việt Nam.

Dù đây mới là giai đoạn điều tra và tham vấn, chưa đồng nghĩa với việc Mỹ sẽ áp thuế ngay đối với hàng hóa Việt Nam, song diễn biến này cho thấy môi trường thương mại toàn cầu đang ngày càng phức tạp. Nhiều ngành xuất khẩu, trong đó có gỗ đang phải theo dõi sát các thay đổi về chính sách thương mại và phòng vệ thương mại của các thị trường nhập khẩu.

Theo ông Ngô Sỹ Hoài, Phó Chủ tịch, kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST), Việt Nam vẫn phải tăng cường sức cạnh tranh của mình từ chỗ thụ động sản xuất theo đơn hàng sang chủ động sản xuất theo mẫu mã, thiết kế, nhất là tăng cường số hóa và năng lực phòng vệ thương mại.

"Kinh nghiệm của chúng tôi là doanh nghiệp nào quản lý minh bạch, ứng dụng phần mềm hiện đại, đảm bảo độ tin cậy cao trong cung ứng khi gặp sự cố do phía Hoa Kỳ tiến hành điều tra, chúng ta đều vượt qua", ông Ngô Sỹ Hoài chỉ rõ.

Theo Bộ Công Thương, với vị thế nằm trong nhóm 20 nền kinh tế xuất khẩu lớn nhất thế giới, hàng hóa Việt Nam ngày càng trở thành đối tượng của các cuộc điều tra phòng vệ thương mại và những biến thể mới

Tính đến tháng 5/2026, Việt Nam đã phải đối mặt với 328 vụ việc điều tra từ 27 thị trường. Chỉ riêng 4 tháng đầu năm nay đã phát sinh thêm hơn 20 vụ việc mới, tăng hơn 100% so với cùng kỳ năm trước. Hoa Kỳ tiếp tục là thị trường khởi xướng điều tra nhiều nhất với 80 vụ việc, chiếm gần 25% tổng số vụ điều tra phòng vệ thương mại đối với hàng hóa Việt Nam. Đáng chú ý, trong 5 nhóm ngành được đánh giá có rủi ro cao nhất thì có tới 4 nhóm thuộc lĩnh vực nông nghiệp là gỗ, thủy sản, mật ong.

Bà Nguyễn Yến Ngọc, Trưởng Phòng Xử lý Phòng vệ Thương mại nước ngoài, Cục Phòng vệ Thương mại, Bộ Công Thương cho biết, trong những năm gần đây, không chỉ các mặt hàng truyền thống như tôm, cá tra, cá ba saphải đối mặt với việc phòng vệ thương mại mà nhiều mặt hàng nhỏ cũng bị nhắm tới, như mặt hàng đĩa giấy, mật ong...

Thực tế, một số ngành hàng nông nghiệp của Việt Nam đã phải đối mặt với các vụ điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp hoặc áp dụng biện pháp tự vệ. Có thể kể đến mật ong xuất khẩu sang Hoa Kỳ, tôm và cá tra vào thị trường Hoa Kỳ và EU hay một số sản phẩm gỗ và nông sản chế biến khác.

Các vụ việc này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp mà còn tác động tới chuỗi cung ứng, sản xuất và tiêu thụ nông sản trong nước. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp vẫn còn hạn chế về nhận thức, kinh nghiệm và năng lực ứng phó. Không ít doanh nghiệp chưa xây dựng được hệ thống dữ liệu kế toán, sản xuất và truy xuất nguồn gốc đầy đủ để phục vụ điều tra; đồng thời còn thiếu thông tin về quy trình, thủ tục và cách thức phối hợp với cơ quan quản lý khi xảy ra tranh chấp thương mại.

“Doanh nghiệp tuân thủ rồi nhưng mà nhiều khi lại chưa chứng minh được việc tuân thủ của mình. Vì vậy doanh nghiệp cần phải đảm bảo việc theo dõi, lưu trữ các hồ sơ, chứng từ để chứng minh. Ngoài ra, những buổi hội thảo hay là khóa đào tạo liên quan đến vấn đề này cũng sẽ rất hữu ích đối với doanh nghiệp.Doanh nghiệp nên tham gia để nhận biết thông tin, cập nhật nhữngrủi ro về chính sách cũng nhưphổ biến các tiêu chuẩn về lao động và môi trường đến doanh nghiệp. Thêm vào đólà xây dựng những hoạt động để nâng cao năng lực cạnh tranh”, bà Trần Minh Thu, Phòng Hội nhập và WTO, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam nhấn mạnh.

Trong bối cảnh các biện pháp phòng vệ thương mại ngày càng được sử dụng phổ biến, doanh nghiệp nông nghiệp không chỉ cần tuân thủ các quy định của thị trường nhập khẩu mà còn phải chủ động lưu trữ hồ sơ, minh bạch hóa hoạt động sản xuất, quản trị tài chính và xây dựng chiến lược ứng phó từ sớm. Đặc biệt, việc nâng cao năng lực phòng vệ thương mại cần được xem là một phần của chiến lược phát triển bền vững, giúp doanh nghiệp giảm thiểu rủi ro, duy trì thị trường xuất khẩu và nâng cao sức cạnh tranh trong môi trường thương mại toàn cầu ngày càng khắt khe.