Chính quyền của Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 26/7 công bố việc tạm dừng không kích Iran, sau 13 đêm tấn công liên tiếp. Nỗ lực mới nhất này được cho là nhằm tạo không gian cho các nỗ lực ngoại giao nhằm giải quyết cuộc khủng hoảng.

Tuy nhiên, Washington vẫn cảnh báo quân đội Mỹ vẫn “đã lên đạn và sẵn sàng khai hỏa” nếu tình hình tiếp tục leo thang.

Đã xuất hiện một số tín hiệu ngoại giao, khi Iran cho biết nước này vừa tiến hành các cuộc trao đổi với Oman ở cấp Thứ trưởng Ngoại giao để bàn cơ chế quản lý eo biển Hormuz. Tuy nhiên, cho đến nay chưa có dấu hiệu nào cho thấy, Tehran sẽ nhượng bộ yêu cầu cốt lõi vốn là nguyên nhân dẫn tới vòng leo thang mới với Mỹ: quyền kiểm soát hoạt động hàng hải qua eo biển chiến lược này.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei khẳng định trong cuộc họp báo trên truyền hình rằng hiện không có cuộc đàm phán nào với Mỹ, đồng thời nhấn mạnh Tehran “sẽ không bao giờ để Mỹ quyết định thời điểm chiến tranh hay hòa bình”.

Vòng luẩn quẩn quen thuộc

Tổng thống Mỹ Donald Trump một lần nữa rơi vào tình thế quen thuộc. Ông đã cố buộc Iran phải nhượng bộ bằng cách gia tăng các cuộc tấn công quân sự. Tuy nhiên, chiến lược này vẫn chưa cho thấy tính hiệu quả nếu so với giai đoạn đầu của cuộc xung đột.

Cách tiếp cận này có thể được đẩy lên mức độ mới nếu nhà lãnh đạo Mỹ tiếp tục gia tăng sức ép bằng việc triển khai lực lượng bộ binh, tận dụng ưu thế vượt trội của quân đội Mỹ. Tuy nhiên, điều này sẽ kéo theo nguy cơ thương vong lớn cho binh sĩ Mỹ trong bối cảnh cuộc chiến vốn đã không được dư luận trong nước ủng hộ.

Khi khai màn cuộc chiến cách đây gần 5 tháng, ông Trump từng kỳ vọng sẽ kết thúc nó chỉ trong vài tuần. Nhưng tới giờ, Nhà Trắng vẫn đang loay hoay tìm cách tạo thêm không gian chiến lược trước Tehran để buộc nước Cộng hòa Hồi giáo phải chấp nhận “luật chơi” của Mỹ. Thế nhưng, mọi tính toán dường như chỉ khiến Washington ngày càng ít lựa chọn hơn và phải đối mặt với những quyết định khó khăn hơn.

Áp lực chính trị ngày càng lớn

Trong bối cảnh bế tắc đó, sức ép đối với Tổng thống Trump cũng đang gia tăng trên mặt trận chính trị.

Giá dầu tăng mạnh trong tuần trước làm dấy lên nguy cơ giá xăng tại Mỹ tiếp tục leo thang, khiến sự phản đối của đa số cử tri Mỹ đối với cuộc chiến thêm gay gắt. Mặc dù giá dầu Brent - chuẩn dầu quốc tế - đã giảm hơn 6% trong ngày 27/7 sau khi các bên tạm ngừng giao tranh, nguy cơ bất ổn vẫn hiện hữu.

Trong khi đó, tuyến vận chuyển dầu thay thế qua Biển Đỏ cũng đang bị lực lượng Houthi tại Yemen - đồng minh của Iran đe dọa. Dự trữ dầu toàn cầu hiện tiến sát mức thấp nguy hiểm, làm dấy lên lo ngại về một cuộc khủng hoảng năng lượng nghiêm trọng hơn.

Tất cả diễn ra trong bối cảnh cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ sẽ diễn ra vào tháng 11 tới, khi đảng Cộng hòa của ông Trump vốn đã được dự báo sẽ phải đối mặt với nhiều khó khăn.

Lựa chọn phong tỏa kinh tế hay đàm phán?

Giống như nhiều tuần qua, các lựa chọn của ông Trump đều không thực sự tạo ra khác biệt.

Điều này có thể lý giải vì sao tuần trước ông liên tục thay đổi thông điệp, lúc đe dọa sử dụng sức mạnh quân sự áp đảo, lúc tuyên bố Iran đang “van nài được đàm phán”. Khi cục diện chiến trường không có chuyển biến rõ rệt, những phát biểu như vậy dường như hướng nhiều hơn tới cử tri trong nước thay vì gửi thông điệp tới Tehran.

Một phương án là tiếp tục mở rộng chiến dịch quân sự bằng cách tấn công cơ sở hạ tầng giao thông và hệ thống điện của Iran nhằm bóp nghẹt nền kinh tế nước này. Tuy nhiên, điều đó sẽ khiến người dân Iran phải gánh chịu thêm nhiều tổn thất, trái ngược với tuyên bố trước đây của ông Trump rằng ông muốn bảo vệ dân thường Iran.

Ngay trong nội bộ Nhà Trắng cũng xuất hiện nhiều ý kiến hoài nghi.

Cuối tuần qua, Phó Tổng thống JD Vance và Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ Dan Caine đã bày tỏ lo ngại trong cuộc họp tại Nhà Trắng về nguy cơ leo thang chiến tranh sẽ gây ra những hệ lụy không kiểm soát được.

Tướng Dan Caine đặc biệt quan ngại tốc độ tiêu hao kho dự trữ đạn dược của quân đội Mỹ. Trước đó, các đánh giá của CIA và Cơ quan Tình báo Quốc phòng Mỹ cho rằng các đợt ném bom gần đây khó có thể khiến Iran thay đổi lập trường đàm phán.

Một lựa chọn khác là mở rộng phong tỏa kinh tế, siết chặt các cảng biển và đội tàu của Iran nhằm cắt nguồn thu nuôi dưỡng chính quyền ở Tehran và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo.

Tuy nhiên, biện pháp này cần nhiều tuần hoặc nhiều tháng mới có thể phát huy hiệu quả và vẫn chưa chắc làm thay đổi tính toán của Iran.

Trong khi đó, Iran cũng có nhiều “quân bài” để đáp trả. Tehran nhiều khả năng sẽ nối lại các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại tại eo biển Hormuz, khiến kinh tế toàn cầu chịu thêm cú sốc và gây sức ép chính trị lớn hơn đối với Nhà Trắng.

Phương án thứ ba là khôi phục Bản ghi nhớ (MoU) từng giúp hai bên đạt được lệnh ngừng bắn ngắn ngủi trước đây. Tuy nhiên, Iran khó có thể chấp nhận nếu không được đảm bảo quyền quản lý và thu phí đối với hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz. Đây là điều mà Tehran khăng khăng cho rằng đã được nêu trong MoU ban đầu.

Trong trường hợp Washington chấp nhận điều kiện này. Đó sẽ bị coi là một thất bại chính trị bởi trước khi chiến tranh nổ ra, tuyến hàng hải chiến lược này hoàn toàn tự do lưu thông. Ông Trump cũng sẽ đối mặt với làn sóng chỉ trích từ các nghị sĩ theo đường lối cứng rắn nếu bị cho là nhượng bộ Iran nhiều hơn cả thỏa thuận trước vốn đã bao gồm cam kết nới lỏng trừng phạt và thành lập quỹ tái thiết khu vực.

Thế lưỡng nan của nước Mỹ

Nhiều chính trị gia Mỹ cũng thừa nhận cần có một hướng đi mới trong bối cảnh cường quốc số một thế giới bị mắc lại trong những rắc rối tại Trung Đông.

Thượng nghị sĩ đảng Cộng hòa Bill Cassidy phát biểu trên chương trình “State of the Union” của CNN rằng Tổng thống Trump nên khởi động một cuộc đối thoại toàn quốc với người dân và Quốc hội nhằm tìm kiếm giải pháp khác. Mục tiêu là phương án vừa không để Iran kiểm soát eo biển Hormuz, vừa tránh việc Mỹ phải chi “hàng chục tỷ USD” cho một cuộc chiến mà đến nay vẫn chưa mang lại kết quả rõ ràng.

Tuy nhiên, đây là điều không ai có thể trả lời sau gần 5 tháng chiến tranh.

Cuối tuần qua, Đại sứ Mỹ tại Liên Hợp Quốc Mike Waltz được Nhà Trắng giao nhiệm vụ giải thích chiến lược mới trên truyền thông.

Ông Waltz nhấn mạnh việc Mỹ tăng cường lực lượng quân sự tại Trung Đông là lời cảnh báo để Tehran hiểu rằng Tổng thống Trump hoàn toàn nghiêm túc khi tuyên bố “mọi lựa chọn đều được đặt lên bàn”.

Ông cũng khẳng định Iran hiện “bị cô lập về ngoại giao, suy kiệt về kinh tế và tổn thất nặng nề về quân sự”, đồng thời cho rằng Washington đang đàm phán từ “vị thế sức mạnh”.

Xét về quân sự, điều này có thể đúng, nhưng thực tế không đơn giản như vậy. Bản chất bất đối xứng của cuộc xung đột đồng nghĩa chỉ cần Iran còn khả năng sử dụng UAV và tên lửa để uy hiếp hoạt động hàng hải tại eo biển Hormuz, hoặc các căn cứ quân sự của Mỹ ở Vùng Vịnh thì Tehran vẫn đủ sức khiến chi phí kinh tế của cuộc chiến đối với thế giới tiếp tục gia tăng.

Trong khi đó, việc chính quyền Iran vẫn đứng vững dù Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei đã thiệt mạng cũng tạo nên hình ảnh rằng Tehran vẫn đủ sức chống chọi trước siêu cường số một thế giới. Và vì thế, họ vẫn còn đủ thời gian và sự ủng hộ nội bộ cho một cuộc chiến kéo dài.

Trong khi đó, cuộc chiến cũng tiếp tục trở thành gánh nặng chính trị đối với ông Trump tại nước Mỹ.

Theo cuộc khảo sát mới của CBS News/YouGov, chỉ 31% người Mỹ cho biết họ hiểu rõ tình hình tại eo biển Hormuz; chỉ 40% tin rằng Mỹ đang nắm lợi thế trong cuộc chiến. Cùng lúc, có tới 76% cho rằng cuộc xung đột với Iran khó khăn hơn nhiều so với dự tính ban đầu của chính quyền Trump.

Dù vậy, Đại sứ Mike Waltz vẫn khẳng định mục tiêu cốt lõi của Tổng thống Trump là ngăn chặn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân và cho rằng lịch sử sẽ ghi nhận điều đó.

Mục tiêu ban đầu của chính quyền Mỹ là buộc Iran phải khuất phục mà không muốn sa lầy vào một cuộc chiến trên bộ tại Trung Đông. Tuy nhiên, thực tế cho thấy rất khó đạt được mục tiêu đó khi Washington tự đặt ra những giới hạn đối với hành động quân sự của mình.

Mỗi bước leo thang dường như chỉ đưa Tổng thống Trump quay trở lại đúng tình thế lưỡng nan ban đầu, và còn làm hẹp thêm đường lùi cho chính mình. Trong khi đó, người ta vẫn chưa thể hình dung ra giải pháp nào có thể đưa tới một thỏa thuận hòa bình có thể đáp ứng đầy đủ các mục tiêu của Mỹ.

Đó chính xác là tình huống không có người chiến thắng trong xung đột hiện đại.