Liên minh ba bên bước vào phép thử đầu tiên

Hiệp ước Phòng thủ chung Mecca được Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan ký kết hôm 7/8. Thỏa thuận lần đầu được kích hoạt sau các cuộc tấn công do lực lượng Houthi dẫn đầu nhằm vào cơ sở hạ tầng của Saudi Arabia, bao gồm các địa điểm tại thành phố Mecca, Medina và sân bay ở thủ đô. Liên minh này cho biết sẽ triển khai nhanh lực lượng tới Saudi Arabia theo các cam kết phòng thủ tập thể, dù không nêu đích danh lực lượng Houthi.

Tình hình có vẻ đã rất cấp bách. Các cuộc tấn công nhằm vào sân bay Saudi Arabia khiến 3 người thiệt mạng, trong bối cảnh giao tranh từ Yemen lan qua biên giới vào lãnh thổ nước này. Saudi Arabia đồng thời ủng hộ chiến dịch tấn công của chính phủ Yemen nhằm giành lại thủ đô Sanaa, nơi lực lượng Houthi kiểm soát từ năm 2014.

Tuy nhiên, cách thức Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ tham gia chiến dịch vẫn chưa rõ. Việc hiệp ước được kích hoạt không đồng nghĩa cả ba nước đã thống nhất về quy mô, hình thức hay thời gian triển khai lực lượng.

Dù vậy, chỉ riêng khả năng phối hợp quân sự giữa ba nước cũng có thể làm thay đổi tính toán của các bên trong xung đột Yemen. Theo tạp chí Foreign Policy, ngay cả nguy cơ ba nước cùng tham gia cũng có thể tác động đáng kể đến cán cân đối đầu giữa Saudi Arabia và Houthi.

Sức mạnh quân sự lớn, nhưng nhiều rào cản

Theo các con số chính thức được công bố, liên minh quân sự được gọi với cái tên là “NATO Hồi giáo” hiện có tổng cộng gần 1,4 triệu quân nhân tại ngũ, khoảng 3.400 máy bay, 6.000 xe tăng và hơn 340 phương tiện hải quân. Pakistan sở hữu năng lực hạt nhân, trong khi Thổ Nhĩ Kỳ có lực lượng vũ trang lớn thứ hai trong NATO, sau Mỹ.

Những con số này cho thấy tiềm lực đáng kể của liên minh. Tuy nhiên, sức mạnh quân sự tổng hợp không đồng nghĩa khả năng triển khai hiệu quả trong một chiến dịch cụ thể. Hiệu quả tạo ra còn phụ thuộc vào cơ chế chỉ huy, phân công nhiệm vụ, hậu cần và mức độ sẵn sàng chấp nhận rủi ro của từng thành viên.

Quan hệ quốc phòng giữa Saudi Arabia và Pakistan đã được duy trì trong nhiều thập kỷ. Pakistan bắt đầu triển khai các khóa huấn luyện quân sự cho Saudi Arabia từ năm 1967. Một đánh giá của Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) được giải mật năm 1985 ước tính có khoảng 13.000-14.000 người Pakistan phục vụ trong quân đội Saudi Arabia vào thời điểm đó.

Trong khi đó, vai trò quân sự cụ thể của Thổ Nhĩ Kỳ trong thỏa thuận vẫn chưa rõ ràng. Một trở ngại pháp lý cũng có thể xuất hiện: Điều 92 Hiến pháp Thổ Nhĩ Kỳ quy định quyền quyết định đưa quân ra nước ngoài thuộc về Quốc hội. Tuy vậy, tới thời điểm này, Quốc hội Thổ Nhĩ Kỳ chưa phê chuẩn hiệp ước Mecca.

3 ngày sau khi Hiệp ước được kích hoạt, phát biểu hôm 8/10, Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan cho biết cam kết của nước này trong thỏa thuận là phòng thủ chứ không phải tấn công. “Đây là một thỏa thuận phòng thủ”, ông Hakan Fidan nói. “Đây không phải là một thỏa thuận tấn công. Điều đó có nghĩa là Thổ Nhĩ Kỳ sẽ không gửi quân đội của mình đến lãnh thổ của một quốc gia khác để phát động tấn công”.

Tuyên bố này rất quan trọng vì liên minh được kích hoạt để đáp trả các cuộc tấn công của lực lượng Houthi ở Yemen, trong khi các lực lượng được Saudi Arabia hậu thuẫn đồng thời đang tiến hành một chiến dịch quân sự bên trong lãnh thổ Yemen.

Điều này đồng nghĩa Thổ Nhĩ Kỳ đã nói “Không” với việc đưa quân đội tới tham chiến bên trong lãnh thổ Yemen. Liên minh Mecca đã chứng kiến những vết rạn đầu tiên ngay trong lần đầu triệu tập.

Saudi Arabia tranh thủ đa dạng hóa đối tác an ninh

Việc kích hoạt hiệp ước diễn ra trong bối cảnh Mỹ tiếp tục tập trung vào Iran và đã loại trừ khả năng trực tiếp can thiệp quân sự tại Yemen. Đối với Saudi Arabia, hợp tác với Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ có thể tạo thêm một lựa chọn bảo đảm an ninh, giảm mức độ phụ thuộc vào một đối tác bên ngoài duy nhất. Đây cũng là cách Riyadh mở rộng lựa chọn chiến lược khi các mối đe dọa trong khu vực ngày càng đan xen và khó phân định rạch ròi.

Bình luận với The Conversation, chuyên gia quan hệ quốc tế John Calabrese viết, hiệp ước Mecca nên được nhìn nhận như một lớp bổ sung cho cấu trúc an ninh khu vực, thay vì một sự tái sắp xếp chiến lược toàn diện.

Cách tiếp cận này phản ánh nỗ lực của các quốc gia Trung Đông nhằm tăng quyền tự chủ chiến lược. Thay vì chỉ dựa vào các đối tác truyền thống, họ tìm cách xây dựng thêm những quan hệ quốc phòng có thể giúp phân tán rủi ro khi môi trường an ninh biến động.

Thời điểm kích hoạt hiệp ước cũng mang ý nghĩa chính trị. Theo Middle East Eye, Pakistan từng tìm cách đóng vai trò trung gian trong các cuộc đàm phán liên quan đến Mỹ và Iran, trong khi Thổ Nhĩ Kỳ thể hiện lập trường cạnh tranh với Israel. Đối với Saudi Arabia, việc kích hoạt thỏa thuận cho phép Riyadh thể hiện rằng nước này có sự hậu thuẫn rộng hơn trong chiến dịch chống Houthi, lực lượng thường được gắn với ảnh hưởng của Iran trong khu vực.

Tuy nhiên, sự phối hợp giữa 3 nước không đồng nghĩa họ có chung mọi ưu tiên chiến lược. Khả năng duy trì hợp tác lâu dài sẽ phụ thuộc vào lợi ích cụ thể của từng bên và diễn biến thực tế tại Yemen.

Cán cân quyền lực Trung Đông khó thay đổi

Về lý thuyết, nếu liên minh Mecca triển khai lực lượng và phối hợp tác chiến hiệu quả, thỏa thuận này có thể làm tăng sức răn đe của Saudi Arabia trước các cuộc tấn công xuyên biên giới. Sự tham gia của Pakistan và Thổ Nhĩ Kỳ cũng có thể khiến Houthi phải tính đến nguy cơ đối đầu với một tập hợp lực lượng lớn hơn, thay vì chỉ với Riyadh.

Dù vậy, khả năng đảo chiều cục diện Yemen vẫn còn nhiều hạn chế. Houthi đã kiểm soát thủ đô Sanaa từ năm 2014 và duy trì năng lực tác chiến trong thời gian dài. Một chiến dịch quân sự nhằm giành lại thành phố này vì thế không chỉ đòi hỏi ưu thế quân sự mà còn đặt ra những bài toán về hậu cần, kiểm soát lãnh thổ và triển vọng chính trị sau xung đột.

Tờ The Times cho rằng việc giải quyết xung đột Yemen khó có thể đạt được nếu không có một thỏa thuận rộng hơn giữa Mỹ và Iran. Trong khi đó, Washington hiện còn đang dồn toàn lực cho việc gây sức ép buộc Tehran nhượng bộ.

Điều này cho thấy giới hạn của một liên minh phòng thủ khu vực: năng lực quân sự có thể giúp tăng sức ép lên đối phương, nhưng chưa chắc đủ để giải quyết những mâu thuẫn chính trị và địa chiến lược đứng sau xung đột.

Hiệp ước Mecca vì thế đang đối mặt với phép thử kép. Liên minh phải chứng minh khả năng phối hợp thực tế khi một thành viên bị tấn công. Mặt khác, các bên phải xác định liệu hợp tác quân sự có thể góp phần ổn định khu vực hay sẽ làm gia tăng nguy cơ mở rộng đối đầu.