Trong bài phát biểu này, bà Takaichi Sanae: “Nhật Bản sẽ đóng vai trò tích cực hơn trong việc xây dựng một trật tự quốc tế dựa trên tự do, cởi mở và pháp quyền ở khu vực”.

Trong bối cảnh thế giới đang có những diễn biến địa chính trị phức tạp, bài phát biểu chính sách của nữ Thủ tướng Nhật Bản được cho là mang tới một thông điệp mới về sự hiện diện sâu rộng hơn của Tokyo tại Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, cũng như tiếp tục thúc đẩy hợp tác với các nước trong khu vực, trong đó có Việt Nam.

Thông điệp mạnh mẽ trong hợp tác chiến lược với Việt Nam

Chính sách đối ngoại mới của Nhật Bản, đặc biệt dưới thời Thủ tướng Takaichi Sanae, đang tập trung vào việc nâng cao sức mạnh quốc gia, tăng cường năng lực quốc phòng và củng cố quan hệ đồng minh, đối tác chiến lược. Trong đó, trọng tâm là hiện thực hóa chiến lược “Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở (FOIP)”. Chính sách này đã được Thủ tướng Nhật Bản truyền tải những nét cơ bản thông qua bài thuyết trình tại Đại học Quốc gia Hà Nội hôm 2/5 vừa qua. Đây cũng là một trong những mục tiêu chính trong chuyến công du tới Australia ngay sau khi rời Việt Nam.

Dư luận hai nước Việt Nam và Nhật Bản đều đánh giá cao bài phát biểu chính sách của Thủ tướng Takaichi Sanae như một thông điệp truyền cảm hứng và mang lại năng lượng tích cực về quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện giữa hai nước trong hiện tại và tương lai, mặc dù những nội dung được đề cập là các chính sách mang tính phổ quát trong hoạt động ngoại giao của Nhật Bản. Tại đây, Thủ tướng Nhật Bản nhấn mạnh tầm quan trọng của một khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở (FOIP), đồng thời nêu bật ba nhóm vấn đề lớn, bao gồm chung sức kiến tạo hệ sinh thái kinh tế của thời đại số và trí tuệ nhân tạo (AI), phối hợp xây dựng nền kinh tế tiên phong dựa trên hợp tác công – tư, và hợp tác trong gìn giữ hòa bình, ổn định khu vực.

Đây đều là những vấn đề mang tính toàn cầu, nhưng cũng có ý nghĩa thiết thực đối với cả Nhật Bản và Việt Nam. Trên thực tế, các nội dung mà Thủ tướng Nhật Bản đề cập phản ánh những thách thức mà Nhật Bản đang đối mặt, đồng thời cũng phù hợp với các ưu tiên phát triển của Việt Nam, thậm chí có nhiều lĩnh vực là thế mạnh của Việt Nam, tạo điều kiện để hai nước bổ trợ cho nhau trong quá trình phát triển. Bản thân Thủ tướng Takaichi Sanae và phía Nhật Bản nhận thức rõ điều này.

Ngay khi mở đầu hội đàm với Thủ tướng Lê Minh Hưng, Thủ tướng Nhật Bản Takaichi đã nhấn mạnh việc coi trọng quan hệ với Việt Nam, đồng thời nêu bật vai trò của Việt Nam là một nền kinh tế đang phát triển mạnh mẽ, giữ vị trí quan trọng trong chuỗi cung ứng quốc tế, và bày tỏ mong muốn tiếp tục tăng cường hợp tác song phương.

Trong quan hệ Việt Nam - Nhật Bản, bên cạnh các trụ cột truyền thống như Viện trợ phát triển chính thức (ODA), xây dựng và nâng cấp cơ sở hạ tầng, thương mại và đầu tư, đã xuất hiện nhiều lĩnh vực hợp tác mới như hợp tác địa phương, khoa học – công nghệ, phát triển nguồn nhân lực… Trong chuyến thăm lần này, hai bên tiếp tục xác lập thêm một trụ cột mới là an ninh kinh tế. Tất cả các trụ cột này, dù không được đề cập trực tiếp, nhưng đều được thể hiện rõ trong bài phát biểu của Thủ tướng Nhật Bản dưới nhiều hình thức khác nhau.

Theo các nhà phân tích, bài phát biểu của Thủ tướng Takaichi Sanae còn cho thấy sự tương đồng về lợi ích quốc gia giữa hai nước, qua đó tạo ra những động lực mới cho hợp tác Việt Nam – Nhật Bản trong thời gian tới.

Những trụ cột hợp tác với Việt Nam cũng được Nhật Bản đặt trong tổng thể chiến lược FOIP do cố Thủ tướng Abe Shinzo đề xuất cách đây 10 năm, được coi là “kim chỉ nam” trong chính sách đối ngoại của Nhật Bản và đang được Chính phủ của Thủ tướng Takaichi tiếp tục triển khai với nhiều biện pháp cụ thể.

Biến ý tưởng thành hiện thực

Trước hết là các biện pháp về nhận thức và tư duy. Nhật Bản tận dụng các diễn đàn và cuộc tiếp xúc quốc tế ở mọi cấp độ, bao gồm cấp thượng đỉnh, như APEC, G20, cũng như các cuộc gặp với các đối tác chiến lược như Anh, Pháp, Canada, Indonesia và Việt Nam, nhằm truyền đạt quan điểm về FOIP và tầm quan trọng của chiến lược này tới các đồng minh và đối tác.

Ở trong nước, Tokyo cũng đang nỗ lực nâng cao sức mạnh quốc gia, đặc biệt là năng lực quốc phòng, nhằm phục vụ mục tiêu trên. Bởi lẽ, trụ cột quan trọng của FOIP là nguyên tắc thượng tôn pháp luật và một trật tự quốc tế dựa trên các công ước, luật pháp quốc tế và Hiến chương Liên hợp quốc. Để thực thi nguyên tắc này, điều kiện tiên quyết là phải có đủ năng lực bảo đảm an ninh và thực thi pháp luật.

Việc tăng cường sức mạnh tổng thể của Nhật Bản đang được triển khai trên nhiều lĩnh vực, trong đó có cả những lĩnh vực nhạy cảm. Điển hình là việc tăng cường năng lực quân sự trong bối cảnh Hiến pháp Nhật Bản không cho phép nước này tham gia chiến tranh. Hiện nay, Chính phủ Nhật Bản đang thúc đẩy sửa đổi ba văn kiện an ninh, gồm Chiến lược An ninh Quốc gia, Chiến lược Quốc phòng và Chương trình Tăng cường năng lực quốc phòng, đồng thời điều chỉnh chính sách liên quan đến ba nguyên tắc chuyển giao trang bị quốc phòng theo hướng nới lỏng quy định xuất khẩu, bao gồm cả vũ khí sát thương.

Nhận thức rõ rằng không quốc gia nào có thể đơn phương hiện thực hóa một khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tự do và rộng mở, Nhật Bản cũng đẩy mạnh hợp tác với các đối tác lớn như Mỹ, Anh, Pháp, Canada, Hàn Quốc, Philippines, Indonesia và Ấn Độ. Nhìn chung, sáng kiến FOIP đang được Nhật Bản triển khai dựa trên ba trụ cột chính: thúc đẩy nhận thức, nâng cao năng lực quốc gia và tăng cường hợp tác quốc tế, qua đó hướng tới mở rộng vai trò toàn cầu của Nhật Bản.

Việc Nhật Bản tập trung vào khu vực trọng điểm và các mối quan hệ then chốt, như liên minh Nhật - Mỹ, cũng như tăng cường hợp tác với Hàn Quốc và ASEAN, phản ánh cách tiếp cận thực chất hơn trong chính sách đối ngoại của nước này.

Đánh giá của dư luận

Đối với từng vấn đề cụ thể, dư luận Nhật Bản có những cách tiếp cận và đánh giá khác nhau. Trong vấn đề quan hệ đồng minh Nhật – Mỹ, đa số ý kiến ủng hộ, song cũng nhấn mạnh nhu cầu nâng cao năng lực tự chủ nhằm giảm sự phụ thuộc vào Mỹ trong lĩnh vực an ninh – quốc phòng. Những năm gần đây, trong giới chính trị Nhật Bản đã xuất hiện sự đồng thuận ngày càng rõ nét về vấn đề này, thể hiện qua cuộc bầu cử Hạ viện lần thứ 51 diễn ra vào đầu năm nay.

Trong quá trình tranh cử, đảng Tự do Dân chủ (LDP) và đảng Duy Tân nhấn mạnh việc sửa đổi Ba văn kiện an ninh, tăng cường năng lực răn đe, thậm chí tham gia sâu hơn vào chiến lược răn đe hạt nhân mở rộng của Mỹ. Quan điểm này có nhiều điểm tương đồng với lập trường của đảng Dân chủ Nhân dân, với định hướng vừa củng cố liên minh Nhật – Mỹ, vừa nâng cao năng lực quốc phòng tự chủ.

Ngay cả Liên minh cải cách trung dung – đảng đối lập lớn nhất Nhật Bản, cũng nhất trí phải nâng cao năng lực quốc phòng để có thể để thích ứng với môi trường an ninh đang biến đổi nhanh chóng. Sự đồng thuận này đặt ra câu hỏi về khả năng Nhật Bản sẽ gia tăng vai trò quân sự trong tương lai. Dư luận Nhật Bản cũng ủng hộ việc tăng cường hợp tác đa lĩnh vực với các đối tác chiến lược, đặc biệt là Việt Nam.

Tuy nhiên, vẫn tồn tại những ý kiến trái chiều liên quan đến việc sửa đổi Hiến pháp, nhất là Điều 9 – quy định Nhật Bản không được phép tổ chức hoặc tham gia chiến tranh, cũng như vấn đề vũ khí hạt nhân.Trong xã hội và giới chính trị Nhật Bản vẫn có nhiều quan điểm kêu gọi tiếp tục duy trì Hiến pháp hòa bình và ba nguyên tắc phi hạt nhân, bao gồm không sở hữu, không sản xuất và không cho phép vũ khí hạt nhân hiện diện trên lãnh thổ.

Chiến lược FOIP lần đầu tiên được cố Thủ tướng Abe Shinzo đề xuất vào năm 2016 và tiếp tục được các chính phủ Nhật Bản kế thừa. Dưới thời Thủ tướng Takaichi Sanae, chiến lược này được thể hiện qua mục tiêu đóng vai trò tích cực hơn trong việc xây dựng một trật tự quốc tế dựa trên tự do, cởi mở và pháp quyền. Mục tiêu cao nhất vẫn là bảo đảm lợi ích quốc gia của Nhật Bản, đồng thời đóng góp vào lợi ích chung của các đồng minh và đối tác chiến lược.