Những tổn thương âm thầm tích tụ từ thai kỳ

Bệnh nhân M.P.T. (sinh năm 1994, 32 tuổi, ở Hà Nội), vừa sinh con đầu lòng và đang được theo dõi, điều trị các vấn đề sức khỏe tâm thần sau sinh.

Chị T cho biết, chị lớn lên trong hoàn cảnh gia đình có nhiều biến cố. Năm 8 tuổi, bố mẹ ly hôn sau thời gian dài mâu thuẫn. Sau đó, bệnh nhân sống cùng mẹ trong điều kiện kinh tế khó khăn và ít nhận được sự quan tâm từ bố, khiến mối quan hệ giữa hai người khá xa cách.

“Mẹ tôi là người phụ nữ mạnh mẽ, chịu nhiều vất vả để nuôi con nhưng có tính cách nghiêm khắc, thường kìm nén cảm xúc. Từ nhỏ, trong tôi đã hình thành xu hướng cố gắng làm hài lòng người khác, ngại bộc lộ nhu cầu cá nhân và luôn cảm thấy có trách nhiệm đáp ứng kỳ vọng của những người xung quanh. Ngoài ra tôi cũng nhạy cảm với sự từ chối và dễ tổn thương khi cảm xúc hoặc ý kiến của mình không được ghi nhận”, chị T. chia sẻ.

Tháng 10/2024, bệnh nhân mang thai con đầu lòng. Thai kỳ ban đầu diễn ra tương đối ổn định. Tuy nhiên, do chồng thường xuyên làm việc xa nhà nên phần lớn thời gian bệnh nhân sinh hoạt cùng gia đình chồng và ít nhận được sự hỗ trợ trực tiếp từ bạn đời.

Vào khoảng tháng 2/2025, bệnh nhân bắt đầu cảm thấy áp lực và căng thẳng gia tăng. Gia đình chồng thường xuyên quan tâm đến sức khỏe thai nhi, đồng thời đưa ra nhiều lời khuyên liên quan đến chế độ ăn uống, nghỉ ngơi và chăm sóc thai kỳ. Dù hiểu rằng những lời nhắc nhở xuất phát từ sự lo lắng cho em bé, bệnh nhân dần có cảm giác nhu cầu và cảm xúc của bản thân không được quan tâm đúng mức.

Theo chia sẻ của bệnh nhân, những câu nói như "ăn vào cho con khỏe", "không ăn thì con suy dinh dưỡng" hay "cứ như thế này đẻ ra như con cá mắm" xuất hiện thường xuyên. Trong khi đó, ít người hỏi thăm bệnh nhân đang cảm thấy thế nào hoặc có gặp khó khăn gì trong thai kỳ hay không.

Từ tháng 4 - 6/2025, bệnh nhân xuất hiện ngày càng nhiều biểu hiện buồn bã, tủi thân, dễ xúc động và thường xuyên khóc khi ở một mình. Cùng thời điểm này, gia đình chồng bắt đầu quyết định nhiều vấn đề liên quan đến em bé, trong đó có việc đặt tên cho con.

Chị T. cho biết: “Ý kiến cá nhân của tôi thường không được xem trọng hoặc nhanh chóng bị bác bỏ. Từ đó trong tôi thường xuất hiện những suy nghĩ tiêu cực như cảm giác bản thân không có quyền quyết định đối với việc nuôi dạy con và không được quan tâm về mặt cảm xúc”.

Trong quá trình mang thai, bệnh nhân nhiều lần chia sẻ tâm trạng với chồng qua điện thoại. Tuy nhiên, các phản hồi chủ yếu mang tính giải thích hoặc trấn an như "ông bà chỉ muốn tốt cho con cháu" hay "em đừng suy nghĩ nhiều". Điều này khiến bệnh nhân cảm thấy không được lắng nghe, ngày càng cô đơn về mặt cảm xúc và dần hạn chế chia sẻ những khó khăn của bản thân.

Cơn hoảng loạn bùng phát trong những ngày đầu làm mẹ

Tháng 7/2025, bệnh nhân sinh con đầu lòng bằng phương pháp mổ lấy thai. Sau sinh, bệnh nhân xuất hiện tình trạng mất ngủ, lo âu quá mức, thường xuyên khóc, cảm giác bất lực và tội lỗi. Các triệu chứng gia tăng nhanh trong những ngày đầu hậu sản.

Đến ngày thứ 3 sau sinh, bệnh nhân xuất hiện cơn hoảng loạn dữ dội, khóc liên tục, kích động và có hành vi tự làm đau bản thân. Đồng thời, bệnh nhân bộc lộ những suy nghĩ tiêu cực về bản thân, cho rằng mình không phải là một người mẹ tốt. Người nhà cũng ghi nhận bệnh nhân xuất hiện ý nghĩ tự gây hại cho bản thân và có những suy nghĩ tiêu cực liên quan đến em bé.

Trước nguy cơ cao ảnh hưởng đến sức khỏe và sự an toàn của cả mẹ và con, bệnh nhân T. được chỉ định theo dõi sức khỏe tâm lý – tâm thần để được đánh giá chuyên sâu.

Qua thăm khám trò chuyện với bệnh nhân, Ths Hoàng Quốc Lân - Chuyên gia tâm lý, thành viên Hội Tâm lý Trị liệu Việt Nam đã chỉ ra những yếu tố nguy cơ nổi bật ở trường hợp này bao gồm tiền sử gắn bó không an toàn từ thời thơ ấu, cảm giác bị bỏ rơi về mặt cảm xúc, thiếu sự hỗ trợ từ bạn đời trong giai đoạn thai sản, căng thẳng kéo dài khi mang thai, áp lực trong vai trò làm mẹ cùng những thay đổi sinh học xảy ra sau sinh.

Vì sao phụ nữ sau sinh dễ rơi vào khủng hoảng tâm lý?

Theo chuyên gia tâm lý Hoàng Quốc Lân, sau khi sinh em bé, cơ thể người mẹ trải qua sự thay đổi nội tiết rất lớn. Nồng độ estrogen và progesterone giảm đột ngột, gây ảnh hưởng trực tiếp đến hệ thần kinh và cảm xúc.

“Có thể hình dung não bộ của người mẹ sau sinh đang phải vận hành trong điều kiện chịu nhiều áp lực cùng lúc. Khi những thay đổi về nội tiết, giấc ngủ và cảm xúc diễn ra quá nhanh, nguy cơ xuất hiện các rối loạn tâm lý, suy nghĩ tiêu cực hoặc hành vi bất thường sẽ tăng lên. Thêm vào đó tình trạng thiếu ngủ kéo dài, đau đớn hậu sản và áp lực chăm sóc trẻ sơ sinh cũng là những yếu tố khiến người mẹ dễ rơi vào “hố đen” tâm lý”, vị chuyên gia giải thích.

Do đó vị chuyên gia này cho biết, sự đồng hành của gia đình đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc phòng ngừa và hỗ trợ điều trị trầm cảm sau sinh. Trong gia đình, người thân cần ưu tiên giúp người mẹ có giấc ngủ trọn vẹn bằng cách san sẻ việc chăm con, đặc biệt vào ban đêm.

Bên cạnh đó, chế độ dinh dưỡng đầy đủ, vận động nhẹ nhàng khoảng 150 phút mỗi tuần và bổ sung thực phẩm giàu Omega-3, vitamin D, lợi khuẩn cũng góp phần hỗ trợ sức khỏe tinh thần hiệu quả. Đặc biệt người chồng và gia đình cần lắng nghe, thấu hiểu thay vì phán xét hay đưa ra những lời động viên mang tính áp lực.

Theo thống kê, tỷ lệ trầm cảm sau sinh hiện chiếm trên 10%, thậm chí một số nghiên cứu cho thấy có thể lên tới 1/3 phụ nữ sau sinh. Điều đáng lo ngại là căn bệnh này không chỉ ảnh hưởng tới người mẹ mà còn tác động sâu sắc tới sự phát triển của trẻ.

Vì thế để nhận biết trầm cảm sau sinh, chuyên gia tâm lý Hoàng Quốc Lân khuyên gia đình cần chú ý những dấu hiệu sau như: Mất ngủ kéo dài ngay cả khi em bé đã ngủ và không gian yên tĩnh, hoặc ngủ rất nhiều nhưng vẫn kiệt sức; Cảm giác vô cảm, mất kết nối với con, không muốn bế ẵm hoặc né tránh mọi người xung quanh; Liên tục tự trách bản thân, cho rằng mình là “người mẹ tồi”; Xuất hiện ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc muốn “giải thoát” cho cả mẹ và con. Đây chính là những tín hiệu nguy hiểm cần được thăm khám chuyên khoa càng sớm càng tốt.