Với quy mô sửa đổi, bổ sung 260 điều trên tổng số 538 điều, dự thảo luật tập trung pháp lý hóa hoạt động tố tụng điện tử, xác lập chế định tự nguyện nhận tội, hoàn thiện thủ tục rút gọn và tháo gỡ vướng mắc trong xử lý tài sản, vật chứng.

Bước ngoặt từ tố tụng điện tử và cơ chế tự nguyện nhận tội

Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao Nguyễn Huy Tiến cho biết, dự thảo gồm 538 điều; trong đó sửa đổi, bổ sung 230 điều, bổ sung mới 30 điều và giữ nguyên 278 điều.

Về tố tụng điện tử, tiếp thu ý kiến của các đại biểu Quốc hội, dự thảo đã được chỉnh lý khẳng định rõ hoạt động tố tụng điện tử có giá trị pháp lý, bắt buộc tuân thủ đầy đủ trình tự, thủ tục, bảo đảm tính hợp pháp, xác thực, toàn vẹn, khả năng truy xuất và bảo mật dữ liệu.

Mọi văn bản, biên bản, tài liệu lập bằng phương thức điện tử phải được cập nhật và truyền ngay trên hệ thống quản lý án hình sự. Việc đưa thêm nguyên tắc này vào nhằm thể chế hóa chủ trương của Đảng, tạo cơ sở pháp lý đổi mới căn bản phương thức tiến hành tố tụng.

Ngoài ra, dự thảo đã chỉnh lý, bổ sung 13 điều luật liên quan, đồng thời giao liên ngành hướng dẫn các nội dung kỹ thuật để đáp ứng sự phát triển công nghệ.

Đối với chế định tự nguyện nhận tội, chấp nhận hình phạt, dự thảo bổ sung, giải thích rõ khái niệm tại Điều 4 và thiết kế riêng Chương 21 quy định thủ tục áp dụng từ giai đoạn điều tra, truy tố đến xét xử. Dự thảo cũng quy định chặt chẽ các cơ chế kiểm soát nhằm bảo đảm việc nhận tội là tự nguyện, không làm giảm trách nhiệm chứng minh tội phạm của cơ quan tố tụng và không ảnh hưởng đến thẩm quyền quyết định độc lập của tòa án.

So với các tình tiết giảm nhẹ như thành khẩn khai báo, tự thú, đầu thú vốn chỉ phản ánh thái độ, cơ chế mới này bao hàm sự chấp nhận toàn bộ trách nhiệm pháp lý, giúp rút ngắn thời gian giải quyết vụ án, giảm kháng cáo và thúc đẩy việc khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại.

Về mức giảm hình phạt, Viện Kiểm sát nhân dân tối cao đã báo cáo và được Bộ Chính trị thống nhất chủ trương bổ sung quy định trong dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi.

Cụ thể hóa thủ tục rút gọn, xử lý tài sản số

Về thủ tục rút gọn, dự thảo luật tiếp thu và phân định rõ hai nhóm áp dụng. Một là, thủ tục rút gọn bắt buộc, chỉ áp dụng đối với tội ít nghiêm trọng và tội nghiêm trọng khi vụ án đơn giản, chứng cứ rõ ràng và đáp ứng đầy đủ điều kiện luật định. Tội rất nghiêm trọng và đặc biệt nghiêm trọng tuyệt đối không áp dụng do tính chất nguy hiểm và hậu quả pháp lý cao.

Hai là, thủ tục rút gọn cho trường hợp tự nguyện nhận tội, có thể áp dụng đối với mọi loại tội phạm khi đủ điều kiện, trừ những trường hợp pháp luật có quy định cấm.

Thời hạn điều tra theo thủ tục rút gọn được quy định rút ngắn do chứng cứ đã đầy đủ, việc rút ngắn tập trung chủ yếu ở giai đoạn truy tố và xét xử. Trường hợp không áp dụng thủ tục rút gọn phải thông báo bằng văn bản nêu rõ lý do; nếu vụ án phát sinh phức tạp hoặc phải điều tra bổ sung sẽ chuyển ngay sang thủ tục chung.

Liên quan đến cơ chế xử lý vật chứng, tài sản, dự thảo đã luật hóa các nội dung tổng kết từ thực tiễn thi hành Nghị quyết 104. Đáng chú ý, dự thảo bổ sung các quy định về xử lý tài sản số và giao Bộ Công an hướng dẫn chi tiết nhằm bảo đảm tính khả thi, tạo hành lang pháp lý xử lý tài sản vừa hiệu quả vừa bảo đảm kiểm soát chặt chẽ.

Yêu cầu bảo đảm rõ thẩm quyền, rõ trách nhiệm

Báo cáo thẩm tra tại phiên họp, Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp Phan Chí Hiếu đề nghị Viện kiểm sát nhân dân tối cao tiếp tục hoàn thiện quy định về biện pháp phong tỏa tài khoản để bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan.

Về thủ tục tố tụng truy cứu trách nhiệm hình sự đối với pháp nhân, Thường trực Ủy ban Pháp luật và Tư pháp chỉ ra rằng, dự thảochưa sửa đổi, bổ sung nội dung này. Cơ quan thẩm tra đề nghị Viện Kiểm sát nhân dân tối cao phối hợp chặt chẽ với cơ quan chủ trì soạn thảo dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) để điều chỉnh, bảo đảm tính thống nhất tuyệt đối giữa luật nội dung và luật thủ tục, giải quyết triệt để vướng mắc thực tiễn.

Đặc biệt, cơ quan thẩm tra lưu ý cần rà soát quy định phân định thẩm quyền tố tụng giữa thủ trưởng cơ quan tiến hành tố tụng với những người trực tiếp tiến hành tố tụng (điều tra viên, kiểm sát viên, thẩm phán) theo nguyên tắc "rõ thẩm quyền, rõ trách nhiệm". Tránh tình trạng một nhiệm vụ vừa giao cho thủ trưởng vừa giao cho cán bộ trực tiếp, dẫn đến chồng chéo thẩm quyền và lúng túng khi thực hiện.

Phát biểutại phiên họp, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Khắc Định đề nghị cơ quan soạn thảo phối hợp với Thường trực Ủy ban Pháp luật tiếp tục rà soát kỹ lưỡng, hoàn thiện dự thảo luật để xử lý triệt để các tình huống thực tiễn phát sinh.

Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh yêu cầu phải rà soát toàn bộ các quy định trong dự thảo, bảo đảm phân định rõ ràng về thẩm quyền và trách nhiệm. Tuyệt đối không để xảy ra tình trạng trong cùng một việc, một nhiệm vụ mà thẩm quyền vừa giao cho thủ trưởng cơ quan tiến hành tố tụng, vừa giao cho cán bộ trực tiếp tiến hành. Việc làm rõ ranh giới này là yếu tố quyết định để bộ máy tố tụng vận hành trơn tru, nâng cao hiệu lực, hiệu quả pháp luật và bảo đảm quyền con người, quyền công dân trong hoạt động tố tụng hình sự.