Khi tấm bằng đại học không còn đảm bảo việc làm tương lai

Trong bối cảnh xã hội biến động mạnh mẽ những năm gần đây, không khó để nhận ra tâm lý hoang mang của người trẻ khi thiếu định hướng nghề nghiệp lâu dài. Nhiều sinh viên sau khi tốt nghiệp phải làm trái ngành để mưu sinh; cũng có những bạn chưa tìm được việc làm, đối diện với cảnh thất nghiệp kéo dài. Khi chưa thể có công việc ổn định, sự chán nản, mệt mỏi và lo lắng dần xuất hiện, bởi con đường sự nghiệp phía trước vẫn còn mơ hồ.

Thực tế, sự biến động của thị trường lao động đang khiến việc định hướng nghề nghiệp của sinh viên trở nên khó khăn hơn. Với sinh viên ngành báo chí khi chủ trương tinh gọn, sáp nhập các cơ quan báo chí được triển khai, nỗi lo về cơ hội việc làm trở thành tâm lý chung của nhiều sinh viên theo học ngành báo chí trong hơn một năm qua.

Là sinh viên năm cuối Học viện Báo chí và Tuyên truyền, đang chuẩn bị tốt nghiệp và tìm việc, bạn Lê Minh Phương chia sẻ: “Em cảm thấy khá hoang mang khi biết về chủ trương sắp xếp lại các cơ quan báo chí. Việc thu hẹp này đồng nghĩa cơ hội việc làm ít hơn, tiêu chí tuyển dụng cao hơn và mức độ cạnh tranh cũng khốc liệt hơn. Với sinh viên sắp ra trường như em, phải thực sự vượt trội về năng lực, kỹ năng mới có cơ hội làm đúng nghề trong thời điểm hiện tại”.

Bên cạnh đó, sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) cũng đang tạo ra những thay đổi sâu rộng trong thị trường lao động. AI có khả năng thực hiện nhiều công việc lặp lại, xử lý dữ liệu tốc độ cao và hỗ trợ con người trong nhiều lĩnh vực. Tuy nhiên, sự hiện đại này cũng khiến không ít bạn trẻ lo lắng khi một số vị trí việc làm đứng trước nguy cơ bị thay thế.

Đối với sinh viên các ngành công nghệ, AI vừa là “trợ thủ” giúp tăng hiệu suất lập trình, thiết kế hay xử lý dữ liệu lớn, nhưng đồng thời cũng trở thành “đối thủ” ở những công việc cơ bản như viết code đơn giản hay bảo trì hệ thống cấp độ đầu. Sự xuất hiện của AI khiến mức độ cạnh tranh trong lĩnh vực khoa học - công nghệ ngày càng gay gắt; những ai không biết tận dụng công cụ này có nguy cơ tụt lại phía sau trong kỷ nguyên số.

Bạn Triệu Tuấn Minh, sinh viên năm 4 ngành Kỹ thuật Điện tử Viễn thông, Đại học Bách khoa Hà Nội cho hay: “AI giúp mình xử lý dữ liệu lớn, thiết kế mạch đơn giản, xử lý tín hiệu… nhưng cũng tạo ra áp lực cạnh tranh. Kỹ năng điều khiển và sử dụng AI đang trở thành yêu cầu quan trọng. Nhiều doanh nghiệp ưu tiên tuyển dụng kỹ sư biết khai thác AI để tăng năng suất. Việc vận dụng AI hiệu quả trong công việc cũng là điều em và nhiều sinh viên cùng ngành đang trăn trở”.

Dù đối diện với nhiều thách thức, không ít sinh viên vẫn chủ động trang bị kỹ năng để mở rộng cơ hội. Nhiều sinh viên cho biết, vẫn dành thời gian học thêm chụp ảnh, quay và dựng video với mục tiêu trở thành nhà báo đa phương tiện trong kỷ nguyên số.

Theo họ, các kỹ năng báo chí có thể ứng dụng sang truyền thông, marketing hay thương mại điện tử. Vì vậy, dù có thể làm trái ngành, mình tin khi kỹ năng được nâng cao thì cơ hội lựa chọn nghề nghiệp cũng sẽ rộng mở hơn.

Sự thay đổi của xã hội và biến động thị trường lao động là những yếu tố khách quan dẫn đến tình trạng thiếu định hướng sau đại học. Tuy nhiên, nguyên nhân chủ quan cũng đến từ chính người trẻ khi lựa chọn ngành học mà chưa có định hướng rõ ràng. Không ít học sinh đăng ký nguyện vọng theo áp lực gia đình, chạy theo “ngành hot” mà thiếu tìm hiểu kỹ. Nhiều bạn chưa xác định được điểm mạnh, sở thích của bản thân, dễ chạy theo đám đông hoặc lựa chọn theo sắp đặt, dẫn đến tâm lý mơ hồ về nghề nghiệp sau này.

Không ngừng học hỏi để thích nghi với thay đổi

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, những biến động của thị trường lao động là điều tất yếu. Khó khăn có thể trở thành áp lực, nhưng cũng là động lực để người trẻ thay đổi và trưởng thành. Khi chủ động học hỏi, rèn luyện và thích nghi, tấm bằng đại học không còn là “bảo chứng” duy nhất, mà chỉ là điểm khởi đầu cho hành trình xây dựng sự nghiệp bền vững trong tương lai.

Việc nhiều cử nhân loay hoay sau tốt nghiệp không phải câu chuyện mới, nhưng trong bối cảnh kinh tế khó khăn và thị trường việc làm thu hẹp, vấn đề này trở nên cấp thiết hơn. Theo báo cáo của Cục Thống kê, quý I/2026 cả nước có gần 1,6 triệu thanh niên từ 15-24 tuổi không có việc làm, không học tập và không tham gia đào tạo. Con số này phản ánh thực tế lao động trẻ khi bước vào thị trường còn thiếu kinh nghiệm và kỹ năng chưa đáp ứng nhu cầu tuyển dụng.

Ths. Lê Anh Tuấn, chuyên gia hướng nghiệp Thành đoàn Hà Nội, nhận định: “Khi bước vào đại học, nhiều bạn thiếu quyết tâm vì không thực sự yêu thích ngành học, hoặc ngành không còn “hot” như kỳ vọng. Các bạn vẫn tốt nghiệp, nhưng khi cầm tấm bằng trên tay lại rơi vào trạng thái hoang mang, chưa biết mình sẽ đi theo con đường nào”.

Theo ông Tuấn, khó khăn là điều khó tránh khỏi và cách để sinh viên định hướng tương lai là chủ động thích nghi với thời cuộc. Hành trang quan trọng nhất khi bước vào đời không chỉ là tấm bằng mà còn là năng lực và thái độ.

“Sự cạnh tranh buộc các bạn phải nâng cao trình độ, trải nghiệm nhiều hơn, tích cực học hỏi bên ngoài, rèn luyện kỹ năng và đưa lý thuyết vào thực tiễn. Quan trọng hơn là thái độ cầu thị, nhiệt huyết, sẵn sàng lắng nghe và học hỏi. Khi đó, các bạn mới có thể tiếp thu cái mới và biến kiến thức thành vốn sống cho mình”, ông Tuấn cho biết.

Trước lo ngại phải làm trái ngành, các chuyên gia cho rằng, việc học không nên bị giới hạn bởi tấm bằng. Một ngành học có thể mở ra nhiều nghề nghiệp khác nhau và một nghề cũng có thể đến từ nhiều nền tảng đào tạo. Điều quan trọng vẫn là năng lực chuyên môn, kỹ năng và sự linh hoạt của mỗi cá nhân.