Không để khoảng cách số trở thành khoảng cách về quyền dân chủ

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, sáng 30/10, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh,Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở (sửa đổi).

Phát biểu góp ý, đại biểu Chamaléa Thị Thủy, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòaquan tâm là bảo đảm quyền dân chủ thực chất khi triển khai các hình thức dân chủ số tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi và hải đảo. Theo đại biểu, dự thảo luật đã có bước tiến khi bổ sung nguyên tắc hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi cho người khuyết tật, người dân tộc thiểu số và người sinh sống ở khu vực biên giới, hải đảo, miền núi thực hiện dân chủ ở cơ sở; đồng thời mở rộng hình thức thực hiện dân chủ trên nền tảng số. Tuy nhiên, việc mở rộng này cần gắn với điều kiện tiếp cận thực tế. Ở một số địa bàn, hạ tầng viễn thông, sóng 4G, 5G chưa đồng đều; tỷ lệ người dân có thiết bị thông minh và kỹ năng sử dụng công nghệ còn hạn chế. Một bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số cũng chưa thành thạo tiếng phổ thông.

Trong điều kiện đó, nếu chính quyền chỉ đăng tải thông tin hoặc tổ chức lấy ý kiến qua cổng thông tin điện tử, ứng dụng số, nguy cơ một bộ phận người dân không thể tham gia đầy đủ là hiện hữu. Quyền dân chủ dù được quy định trong luật nhưng nếu người dân không có phương tiện, kỹ năng hoặc khả năng tiếp cận thì khó trở thành quyền được thực hiện trên thực tế.

Từ phân tích này, đại biểu Chamaléa Thị Thủy đề nghị việc ứng dụng nền tảng số phải được triển khai song song với duy trì ổn định, hiệu quả các phương thức dân chủ trực tiếp như họp thôn, tổ dân phố. Cùng với đó, Nhà nước cần quan tâm bố trí nguồn lực đầu tư hạ tầng số ở vùng khó khăn; xây dựng các cổng thông tin, ứng dụng có giao diện đơn giản, thân thiện, tích hợp hỗ trợ âm thanh và song ngữ tiếng Việt với tiếng dân tộc thiểu số phổ biến tại địa phương.

Chuyển đổi số trong thực hiện dân chủ không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng nền tảng hay tỷ lệ văn bản được đưa lên môi trường mạng. Điều quan trọng hơn là người dân ở những địa bàn khác nhau có thực sự tiếp cận được thông tin, bày tỏ được ý kiến và tham gia vào các quyết định liên quan đến cộng đồng hay không.

Nền tảng số là phương thức bổ sung, không phải điều kiện bắt buộc

Cùng quan điểm cần bảo đảm quyền tham gia bình đẳng, đại biểu Thạch Phước Bình, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Vĩnh Long nhấn mạnh nguyên tắc nền tảng số phải mở rộng quyền dân chủ, không được trở thành điều kiện để người dân mới được thực hiện quyền của mình.

Đại biểu đồng tình với định hướng của dự thảo luật về ứng dụng nền tảng số nhằm tạo thuận lợi cho người dân, đồng thời quan tâm đến nhóm người cao tuổi, người chưa có điều kiện tiếp cận công nghệ và người sống tại nơi hạ tầng số còn hạn chế. Theo đại biểu, cần quy định rõ hơn rằng thực hiện dân chủ trên nền tảng số là mở thêm cách thức tham gia, chứ không thay thế hoàn toàn hình thức trực tiếp. Người dân phải được lựa chọn phương thức phù hợp với điều kiện và khả năng của mình.

Một điểm đáng chú ý trong góp ý của đại biểu Thạch Phước Bình là yêu cầu phân biệt rõ giữa công khai trực tuyến, lấy ý kiến trực tuyến và biểu quyết trực tuyến. Đây là những hoạt động có tính chất khác nhau, vì vậy không thể mặc nhiên coi việc đăng tải thông tin trên mạng đồng nghĩa với việc người dân đã được tham gia, cũng không thể xem mọi hình thức lấy ý kiến điện tử đều có giá trị như biểu quyết.

Theo đại biểu, cần làm rõ trách nhiệm của chính quyền cấp xã trong duy trì hình thức tiếp xúc trực tiếp, thông báo bằng cách dễ hiểu và hỗ trợ người dân tham gia. Việc đưa thông tin lên nền tảng số không có nghĩa là mọi người dân đều đã tiếp cận được thông tin đó.

Đối với những vấn đề tác động trực tiếp đến đời sống như quy hoạch đất đai, bồi thường, tái định cư, xây dựng công trình hay các khoản đóng góp của cộng đồng, người dân cần được tham gia ngay từ khi hình thành quyết định. Việc lấy ý kiến không nên chỉ nhằm hoàn tất thủ tục. Người dân phải được cung cấp thông tin trước khi góp ý, được biết ý kiến nào được tiếp thu, ý kiến nào chưa được tiếp thu và lý do cụ thể.

Những phân tích này đặt ra yêu cầu quan trọng: chuyển đổi số phải đi cùng bảo đảm quyền lựa chọn. Một nền tảng tốt không phải là nền tảng buộc tất cả mọi người phải sử dụng theo một cách duy nhất, mà là công cụ giúp nhiều nhóm dân cư có thêm cơ hội tham gia, phù hợp với hoàn cảnh của họ.

Công khai thông tin phải để người dân hiểu và giám sát được

Góp ý ở khía cạnh khác, đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc, Đoàn Đại biểu Quốc hội Thành phố Hồ Chí Minh, nhấn mạnh chất lượng thông tin và trách nhiệm phản hồi của chính quyền. Theo đại biểu, “dân biết” không chỉ là việc cơ quan nhà nước đăng tải văn bản lên nền tảng số. Người dân cần được tiếp cận thông tin đầy đủ, kịp thời, rõ ràng và dễ hiểu, nhất là những nội dung liên quan trực tiếp đến quyền, lợi ích của mình. Chẳng hạn, khi địa phương mở rộng một tuyến đường, người dân cần biết gia đình mình có bị ảnh hưởng hay không, mức bồi thường như thế nào, thời gian thực hiện và cơ quan nào chịu trách nhiệm.

Vì vậy, việc công khai thông tin trên nền tảng số cần hướng đến các tiêu chí dễ tìm, dễ hiểu, dễ kiểm chứng; đồng thời phải có hình thức phù hợp với người chưa có điều kiện sử dụng công nghệ. Thông tin công khai nếu chỉ tồn tại dưới dạng văn bản khó tiếp cận thì chưa thể đáp ứng đầy đủ yêu cầu để người dân thực hiện quyền làm chủ.

Đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc cũng lưu ý, khi người dân tham gia góp ý, mọi ý kiến cần được ghi nhận, xem xét và phản hồi công khai. Cơ quan có trách nhiệm cần làm rõ nội dung nào được tiếp thu, nội dung nào không tiếp thu và lý do. Việc tổng hợp, giải trình cần có thời điểm hoàn thành cụ thể để người dân có thể tra cứu, theo dõi và giám sát.

Đáng chú ý, đại biểu đề cập yêu cầu gắn quyền tham gia với khả năng theo dõi kết quả thực hiện. Người dân không chỉ cần biết một chủ trương đã được công bố hay một cuộc lấy ý kiến đã diễn ra, mà còn cần biết ý kiến của mình có tác động thế nào đến quyết định cuối cùng và quá trình triển khai sau đó. Khi thông tin được công khai minh bạch, phản hồi được thực hiện đầy đủ, niềm tin và động lực tham gia của người dân sẽ được củng cố.

Tiếp nhận kiến nghị phải có người theo dõi đến cùng

Từ góc độ trách nhiệm của cơ quan công quyền, đại biểu Bùi Văn Dũng, Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa, cho rằng, cần khắc phục khoảng cách giữa quyền được quy định trong luật và khả năng thực hiện quyền trên thực tế. Khi nhiều nhiệm vụ được phân cấp về cấp xã, tác động trực tiếp đến đời sống nhân dân, yêu cầu người dân tham gia, giám sát và trách nhiệm giải trình của chính quyền càng trở nên quan trọng.

Đại biểu đánh giá việc dự thảo bổ sung quyền được phản hồi và mở rộng phương thức tham gia là hướng tích cực. Tuy nhiên, để quyền này có ý nghĩa, cần xác định rõ trách nhiệm theo dõi, xử lý ý kiến, kiến nghị của người dân. Người dân gửi kiến nghị là mong muốn vấn đề được xem xét, giải quyết; vì vậy, không thể coi việc chuyển văn bản đến cơ quan có thẩm quyền là đã hoàn thành trách nhiệm.

Đại biểu đề nghị quy định rõ cơ quan tiếp nhận phải thông báo cho người kiến nghị biết việc chuyển ý kiến, đồng thời theo dõi kết quả xử lý. Nếu chỉ tiếp nhận rồi chuyển đi mà không có thông tin phản hồi, người dân vẫn phải chờ đợi, tiếp tục hỏi nhiều nơi và không biết ai chịu trách nhiệm. Điều đó dễ làm giảm sự tin tưởng, khiến người dân ngại đóng góp ý kiến.

Góp ý của đại biểu Bùi Văn Dũng đặt trọng tâm vào trách nhiệm đến cùng của cơ quan công quyền: phải có đầu mối theo dõi, có thông tin về tiến độ và có thông báo kết quả cho người dân. Đây cũng là điều kiện để quyền phản hồi không dừng lại ở một quy định trên giấy, mà trở thành cơ chế vận hành thực chất trong hoạt động của chính quyền cơ sở.