Sau khủng hoảng năng lượng liên quan đến xung đột Nga - Ukraine, châu Âu đã đẩy nhanh phát triển các nguồn năng lượng phát thải thấp như năng lượng tái tạo và điện hạt nhân nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Tuy nhiên, khi nhu cầu điện tăng cao trong những ngày nắng nóng, trong khi thời tiết cực đoan và khô hạn cũng gây sức ép lên nguồn cung, khả năng duy trì một hệ thống điện ổn định đang trở thành vấn đề cấp thiết.

Trong đợt nắng nóng cực đoan diễn ra tại châu Âu mùa hè năm nay, nhu cầu sử dụng điện cho các hệ thống làm mát tăng cao, trong khi mực nước sông xuống thấp và nhiệt độ nước tăng lại gây sức ép lên hoạt động của các nhà máy điện. Tại Hungary, nhà máy điện hạt nhân Paks, nơi cung cấp gần một nửa sản lượng điện của nước này, đã có thời điểm chỉ vận hành ở khoảng 10% công suất do nước sông Danube xuống thấp. Còn tại Romania, Chính phủ buộc phải ban bố tình trạng khẩn cấp về năng lượng khi một tổ máy của nhà máy điện Cernavoda dừng hoạt động vì nước sông xuống thấp, trong khi nhiệt độ nước lại tăng cao.

Ông Ben McWilliams, chuyên gia nghiên cứu khí hậu và năng lượng tại Công ty tư vấn chính sách Bruegel, Bỉ, giải thích: “Quá trình hoạt động khiếncác nhà máy điện thường trở nên rất nóng và phải sử dụng nước sông để làm mát. Khi nhiệt độ nước sông vượt quá một mức nhất định, quy trình làm mát này không thể thực hiện được nữa; do đó, các nhà máy điện buộc phải ngừng hoạt động để đảm bảo an toàn”.

Những diễn biến này cho thấy yếu tố khí hậu đang trở thành một biến số ngày càng khó bỏ qua đối với bài toán an ninh năng lượng của châu Âu. Trong khi khu vực này đang đẩy mạnh chuyển đổi sang các nguồn năng lượng phát thải thấp như năng lượng tái tạo và điện hạt nhân để giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, chính thời tiết cực đoan lại đặt ra yêu cầu ngày càng lớn về khả năng chống chịu của toàn hệ thống. Đặc biệt, khi tỷ trọng điện gió và điện mặt trời ngày càng tăng, hệ thống cũng cần được đầu tư mạnh hơn vào lưới điện, lưu trữ và các nguồn điện có khả năng điều chỉnh linh hoạt để bảo đảm cân bằng cung - cầu trong những thời điểm nhu cầu tăng cao hoặc điều kiện thời tiết bất lợi. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho rằng đây sẽ là yêu cầu đặc biệt quan trọng khi tỷ trọng điện gió và điện mặt trời tiếp tục gia tăng.

Năng lượng tái tạo liệu đã đáp ứng được nhu cầu?

Nếu đặt câu hỏi hệ thống năng lượng châu Âu đã đủ sức chống chịu trước các hiện tượng thời tiết cực đoan hay chưa, thì câu trả lời là chưa hoàn toàn.

Trước hết, xét về khả năng đáp ứng nhu cầu điện, tình hình hiện nay tương đối tích cực. Trong Báo cáo Summer Outlook 2026 của Mạng lưới các Nhà vận hành hệ thống truyền tải điện châu Âu (ENTSO-E) công bố cuối tháng 5 vừa qua, cơ quan này đánh giá phần lớn châu Âu không đối mặt với nguy cơ thiếu điện mang tính hệ thống trong mùa hè năm nay. So với mùa hè trước, công suất năng lượng tái tạo tiếp tục tăng mạnh, trong khi công suất pin lưu trữ đã tăng gấp đôi, lên khoảng 29 GW, giúp hệ thống linh hoạt hơn khi sản lượng điện gió và điện mặt trời biến động.

Tuy nhiên, thách thức hiện nay đang chuyển từ câu chuyện “có đủ điện hay không” sang “làm thế nào duy trì cân bằng và ổn định hệ thống”. Nắng nóng kéo dài vừa làm nhu cầu điện tăng vọt, vừa gây sức ép lớn lên lưới truyền tải; hạn hán có thể làm giảm sản lượng thủy điện và ảnh hưởng đến nguồn nước làm mát của các nhà máy điện; trong khi những giai đoạn lặng gió, thiếu nắng lại khiến sản lượng điện tái tạo sụt giảm. Ngược lại, vào những thời điểm thời tiết thuận lợi nhưng nhu cầu thấp, hệ thống lại rơi vào tình trạng dư thừa điện. Vì vậy, Mạng lưới các Nhà vận hành hệ thống truyền tải điện châu Âu (ENTSO-E) nhấn mạnh vai trò sống còn của hệ thống lưu trữ, kết nối lưới điện xuyên biên giới và điều chỉnh nhu cầu tiêu thụ. Chúng ta thấy rằng Pháp là một ví dụ khá rõ. Mùa hè 2026, nước này được đánh giá không có nguy cơ đáng kể về thiếu điện nhờ sản lượng điện hạt nhân phục hồi và điện mặt trời tăng nhanh. Tuy nhiên, năm 2025, Pháp ghi nhận tới 513 giờ giá điện âm, tức có những thời điểm nguồn điện đưa lên hệ thống vượt nhu cầu tiêu thụ. Điều này cho thấy vấn đề không chỉ là sản xuất đủ điện, mà còn phải có khả năng lưu trữ và điều tiết lượng điện dư thừa.

Một điểm yếu khác là hạ tầng lưới điện chưa phát triển kịp tốc độ gia tăng của năng lượng tái tạo và điện khí hóa. Ủy ban châu Âu cũng thừa nhận rằng hệ thống đang đối mặt với hạn chế về năng lực kết nối và tiến độ triển khai các dự án mới. Theo tính toán của EU, đến năm 2040, châu Âu cần khoảng 730 tỷ euro đầu tư cho lưới phân phối và 477 tỷ euro cho lưới truyền tải.

Vì vậy, có thể nói châu Âu hiện có khả năng bảo đảm nguồn cung tương đối tốt, nhưng khả năng chống chịu trước các hiện tượng thời tiết cực đoan xảy ra đồng thời hoặc kéo dài thì vẫn chưa hoàn thiện. EU cũng nhìn nhận nắng nóng, hạn hán, bão, lũ lụt và cháy rừng đang gây sức ép ngày càng lớn lên hạ tầng năng lượng, do đó tính linh hoạt và khả năng tự khôi phục cần được tính đến ngay từ khâu thiết kế và đầu tư. Do đó, cá nhân tôi cho rằng, trong giai đoạn tới, chuyển dịch năng lượng của châu Âu không chỉ là tiếp tục mở rộng điện gió và điện mặt trời, mà còn phải xây dựng một hệ thống đủ linh hoạt và bền vững tốt hơn. Điều này đòi hỏi phải hiện đại hóa lưới điện, tăng năng lực lưu trữ, mở rộng kết nối giữa các quốc gia và duy trì các nguồn điện dự phòng. Nói cách khác, châu Âu đang chuyển từ mục tiêu đơn thuần là phát triển “năng lượng sạch” sang “xây dựng một hệ thống năng lượng vừa sạch, vừa an toàn, ổn định và thích ứng tốt hơn với biến đổi khí hậu”.

Cách ứng phó khác nhau giữa các quốc gia

Châu Âu có một thị trường năng lượng ngày càng kết nối sâu rộng, nhưng mỗi quốc gia lại sở hữu cơ cấu nguồn điện, khả năng dự trữ và mức độ kết nối rất khác nhau. Vì vậy, cùng một hiện tượng thời tiết cực đoan nhưng tác động và cách ứng phó của từng nước không hoàn toàn giống nhau.

Chẳng hạn, Pháp dựa chủ yếu vào điện hạt nhân. Năm 2025, điện hạt nhân sản xuất khoảng 373 TWh điện và tổng sản lượng điện của Pháp có hơn 95% là nguồn carbon thấp. Lợi thế của mô hình này là có nguồn điện nền lớn, tương đối ổn định và ít phụ thuộc vào biến động của gió hay nắng. Tuy nhiên, điểm dễ tổn thương lại nằm ở nguồn nước làm mát. Khi nắng nóng kéo dài, nhiệt độ sông tăng hoặc lưu lượng nước giảm, một số lò phản ứng có thể phải giảm công suất. Vì vậy, chính sách của Pháp hiện không chỉ tập trung duy trì và phát triển điện hạt nhân mà còn phải nâng cao khả năng thích ứng của các nhà máy với biến đổi khí hậu, đồng thời phát triển năng lượng tái tạo, pin lưu trữ và nâng cấp lưới điện.

Trong khi đó, Đức lại có bài toán khác. Sau khi đóng cửa các nhà máy điện hạt nhân, nước này dựa ngày càng nhiều vào điện gió và điện mặt trời. Năm 2025, năng lượng tái tạo đã chiếm gần 59% sản lượng điện. Do đó, thách thức lớn của Đức là quản lý sự biến động của nguồn điện tái tạo. Cụ thể, khi lặng gió và thiếu nắng, hệ thống phải huy động các nguồn điện linh hoạt, điện nhập khẩu hoặc các nguồn dự phòng; trái lại, khi sản lượng tái tạo tăng mạnh lại cần khả năng truyền tải và lưu trữ lớn hơn. Vì vậy, Đức đặc biệt chú trọng mở rộng lưới điện Bắc - Nam, phát triển lưu trữ và duy trì nguồn công suất linh hoạt trong quá trình tiếp tục giảm điện than.

Đối với Tây Ban Nha, nước này có lợi thế rất lớn về điện mặt trời và điện gió. Năm 2025, năng lượng tái tạo cung cấp khoảng 55% sản lượng điện, trong khi công suất điện mặt trời đã lên gần 50 GW nếu tính cả tự tiêu thụ. Nhưng tỷ trọng năng lượng tái tạo cao cũng làm tăng nhu cầu cân bằng hệ thống khi sản lượng gió và mặt trời thay đổi nhanh. Vì vậy, Tây Ban Nha đang tăng khả năng lưu trữ, duy trì nguồn điện dự phòng và mở rộng kết nối với các nước châu Âu để bảo đảm nguồn cung khi điện gió, điện mặt trời suy giảm. Năm 2025, các hệ thống lưu trữ đã giúp tích hợp hơn 9,2 TWh điện vào hệ thống.

Trong khi đó, các nước Bắc Âu như Na Uy có lợi thế lớn về thủy điện và hồ chứa, cho phép điều chỉnh sản lượng tương đối linh hoạt và thậm chí hỗ trợ các thị trường điện lân cận. Nhưng mô hình này lại nhạy cảm với lượng mưa và mực nước hồ. Thực tế cho thấy, trong đợt nắng nóng và khô hạn gần đây, mực nước tại một số hồ thủy điện của Na Uy đang xuống rất thấp, chứng minh rằng ngay cả khi hệ thống có khả năng dự trữ tự nhiên lớn thì cũng không hoàn toàn miễn nhiễm với thời tiết cực đoan. Như vậy, có thể thấy không tồn tại một mô hình an ninh năng lượng chung hoàn toàn giống nhau cho tất cả các nước châu Âu. Pháp phải chú trọng khả năng chống chịu của điện hạt nhân trước nắng nóng và thiếu nước; Đức cần bảo đảm đủ nguồn điện dự phòng để duy trì nguồn cung ổn định khi thiếu gió hoặc ít nắng; Tây Ban Nha phải tăng lưu trữ và kết nối để tận dụng nguồn tái tạo rất lớn; còn các nước Bắc Âu phải quản lý tốt nguồn nước và hồ chứa.

Chính vì những khác biệt này, EU ngày càng chú trọng khả năng hỗ trợ và bù trừ lẫn nhau giữa các quốc gia. Khi một nước thiếu điện do nắng nóng, hạn hán hoặc thiếu gió, nước khác có thể còn nguồn cung dư thừa để hỗ trợ thông qua lưới điện xuyên biên giới. Vì vậy, về lâu dài, an ninh năng lượng châu Âu không chỉ phụ thuộc vào năng lực của từng quốc gia, mà còn vào sự đa dạng nguồn năng lượng, khả năng lưu trữ, mức độ kết nối lưới điện và khả năng phối hợp giữa các nước thành viên.

Theo các chuyên gia, trong bối cảnh nắng nóng cực đoan hiện nay, bài toán về một cơ cấu nguồn điện đủ đa dạng và linh hoạt đang được đặt ra rõ nét hơn.

Ông Chris Rosslowe, chuyên gia phân tích năng lượng cấp cao về châu Âu, cho rằng: “Tôi cho rằng châu Âu đang bước vào một giai đoạn đáng lo ngại, sau một mùa hè kéo dài với nền nhiệt và cường độ nắng nóng rất cao. Cho đến nay, hệ thống năng lượng châu Âu vẫn tương đối ổn định. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không chỉ điện hạt nhân hay thủy điện mới gặp khó khăn trong điều kiện nắng nóng gay gắt; thực tế, chỉ có điện mặt trời là vẫn duy trì được hiệu suất tương đối tốt trong những điều kiện này. Điều này càng khẳng định tầm quan trọng của việc duy trì một cơ cấu nguồn năng lượng đa dạng”.

Châu Âu sẽ điều chỉnh như thế nào?

Châu Âu cần điều chỉnh chính sách theo hướng linh hoạt và đa dạng hóa cơ cấu năng lượng, thay vì phụ thuộc quá lớn vào bất kỳ một nguồn điện đơn lẻ nào. Năng lượng tái tạo vẫn phải là trụ cột của quá trình chuyển đổi xanh, nhưng cần được kết hợp với những nguồn điện ổn định và có khả năng điều tiết để bảo đảm an ninh cung ứng.

Trước hết, châu Âu vẫn cần tiếp tục mở rộng điện gió và điện mặt trời, nhưng tốc độ phát triển nguồn phát điện phải đi sóng đôi với đầu tư vào hạ tầng lưu trữ và lưới điện. Pin lưu trữ, thủy điện tích năng và các giải pháp lưu trữ dài hạn sẽ giúp hấp thụ lượng điện dư thừa khi sản lượng tái tạo cao, sau đó cung cấp trở lại khi thiếu gió hoặc thiếu nắng. Nếu chỉ tăng công suất điện tái tạo mà không tăng khả năng lưu trữ và truyền tải, hệ thống sẽ ngày càng khó cân bằng.

Thứ hai, cần duy trì một tỷ lệ hợp lý các nguồn điện phát thải thấp và khả năng vận hành ổn định. Với những nước có điều kiện như Pháp, điện hạt nhân sẽ tiếp tục đóng vai trò nguồn điện nền. Các nước có tiềm năng thủy điện có thể sử dụng hệ thống hồ chứa như một nguồn điều tiết chiến lược. Trong giai đoạn chuyển tiếp, một số nhà máy điện khí có khả năng khởi động nhanh cũng có thể được duy trì như nguồn dự phòng, nhưng cần giảm dần thời gian vận hành và hướng tới sử dụng khí phát thải thấp hơn trong tương lai.

Thứ ba, chính sách năng lượng cần tính đến tính bổ trợ giữa các nguồn điện và giữa các khu vực. Điện gió ngoài khơi, điện gió trên đất liền, điện mặt trời, thủy điện hay điện hạt nhân đều có đặc điểm phát điện khác nhau. Việc kết hợp hài hòa nhiều nguồn giúp giảm rủi ro khi một loại năng lượng bị ảnh hưởng bởi điều kiện thời tiết. Ngoài ra, việc tăng năng lực kết nối xuyên biên giới sẽ cho phép các quốc gia hỗ trợ lẫn nhau, nhập khẩu điện từ khu vực khác khi nguồn cung trong nước suy giảm.

Cuối cùng, một thay đổi quan trọng nữa là châu Âu cần đưa rủi ro khí hậu vào ngay trong quy hoạch năng lượng. Các nhà máy điện, đường dây truyền tải, trạm biến áp và cơ sở lưu trữ cần được thiết kế với tiêu chuẩn cao hơn để chịu được nhiệt độ cao kéo dài, hạn hán, lũ lụt, cháy rừng hoặc bão mạnh cường độ lớn. Điều này có nghĩa an ninh năng lượng trong tương lai không chỉ được tính bằng công suất phát điện, mà còn bằng khả năng hệ thống tiếp tục hoạt động khi xảy ra các cú sốc của biến đổi khí hậu.

Như vậy, trong giai đoạn tới, châu Âu cần xây dựng một cơ cấu năng lượng đa dạng và linh hoạt hơn, trong đó năng lượng tái tạo tiếp tục giữ vai trò chủ đạo, kết hợp với điện hạt nhân, thủy điện và các nguồn dự phòng phù hợp với điều kiện của từng quốc gia. Đồng thời, cần tăng khả năng lưu trữ và kết nối lưới điện giữa các nước để hỗ trợ lẫn nhau khi nguồn cung biến động. Theo tôi, cách tiếp cận này sẽ giúp châu Âu vừa tiếp tục giảm phát thải, vừa bảo đảm an ninh năng lượng và tăng khả năng ứng phó với thời tiết cực đoan.