Tại buổi làm việc với ngành Nội vụ về chất lượng nguồn lao động Việt Nam mới đây,Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Thời gian tới cần phải đánh giá chất lượng nguồn lao động, phải chuyển từ coi trọng số lượng sang coi trọng về chất lượng, hiệu quả sử dụng và khả năng đóng góp cao và năng suất lao động. Không chỉ có đòi hỏi bao nhiêu người có việc làm mà phải đòi hỏi việc làm đó có chính thức, có bền vững, có năng suất cao, có giá trị cao hay không”.

Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ nước ta hiện mới đạt 29,8%, là tỷ lệ khá thấp so với các nước trong khu vực. Trong khi đó, các ngành mà doanh nghiệp FDI đang tập trung như công nghệ thông tin, cơ khí chính xác, tự động hóa, logistics... đều yêu cầu kỹ năng, kỹ thuật, khả năng ngoại ngữ và tư duy số.

Nâng cao chất lượng nguồn nhân lực được coi là "chìa khóa vàng" góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia hiện nay.Xung quanh vấn đề này, phóng viênđã có cuộc phỏng vấn ông Đỗ Đức Chí - Chuyên gia về lao động, việc làm,Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH Cung ứng nhân lực Nhân Kiệt.

Không còn là "giá rẻ", FDI tìm kiếm nhân lực chất lượng cao

PV:Thưa ông, trong định hướng phát triển thị trường lao động, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu chuyển trọng tâm từ số lượng sang chất lượng nguồn nhân lực. Ông đánh giá như thế nào về định hướng chiến lược này?

Ông Đỗ Đức Chí: Tôi hoàn toàn đồng tình với định hướng chuyển đổi từ số lượng sang chất lượng. Môi trường lao động toàn cầu hiện nay đang biến đổi vô cùng sâu sắc. Đặc biệt, sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI) và robot đã làm thay đổi tốc độ sản xuất và chất lượng nguồn nhân lực một cách khủng khiếp. Trên thế giới, thị trường lao động thay đổi nhanh chóng, đơn cử như tại Trung Quốc, đã xuất hiện những nhà máy "không ánh đèn", tức là hoàn toàn tự động hóa bằng robot thay thế con người.

Nếu chúng ta không kịp thời chuyển đổi chất lượng nguồn nhân lực để đáp ứng yêu cầu mới của thị trường, Việt Nam sẽ đi sau rất nhiều so với các quốc gia khác. Thực tế hiện nay, tiêu chí đầu tiên của các doanh nghiệp FDI khi đầu tư vào Việt Nam chính là phải có nguồn nhân lực chất lượng cao, đã qua đào tạo nhằm tối ưu hóa hiệu suất đầu tư. Hiện nay,yếu tố "giá rẻ" không còn là tiên quyết, họ sẵn sàng rót vốn đầu tư vào Việt Nam nếu chúng ta có nguồn nhân lực tốt.

Tất nhiên, quá trình chuyển đổi này không thể diễn ra trong một sớm một chiều mà đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng và đầu tư mạnh mẽ vào hệ thống đào tạo.

PV: Từ thực tế làm việc với các doanh nghiệp, ông nhận thấyyêu cầu của các doanh nghiệpđối với nhân lực hiện nay đang thay đổi ra sao, thưa ông?

Ông Đỗ Đức Chí: Yêu cầu của doanh nghiệp luôn luôn cao và ngày càng khắt khe hơn, phân tầng theo từng nhóm lao động.

Với lao động trí óc, doanh nghiệp yêu cầu chuyên môn cao, dù đã được đào tạo qua trường lớp nhưng lực lượng này hiện mới chỉ đáp ứng được một phần đòi hỏi thực tế. Đơn cử như ngành bán dẫn, chúng ta mới chỉ có một khoảng thời gian ngắn để đào tạo lực lượng này, nên nguồn cung đang rất thiếu hụt và chưa thể lấp đầy nhu cầu của các nhà máy.

Ngay cả với lao động phổ thông, dù thị trường đang "khát" hàng chục ngàn người, nhưng chất lượng vẫn là bài toán lớn. Doanh nghiệp hiện nay đòi hỏi người lao động phổ thông phải nâng cao ý thức làm việc, khả năng học tập và tiếp nhận đào tạo. Khi vào làm việcnhư lắp ráp linh kiện điện tử, người lao động phải hiểu quy trình, đọc mã số, tính toán các bước thực hiện. Rất nhiều nhà máy yêu cầu người lao động phải qua đào tạo nội bộ, nếu họ không theo kịp và không tự nâng cao kiến thức, việc bị đào thải là điều tất yếu.

Có thể thấy sự chuyển dịch rất rõ, không chỉ nhóm lao động chất lượng cao, mà ngay cả lao động phổ thông hiện nay cũng cần nâng cao chất lượng để đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của doanh nghiệp.

Tư duy kiến tạo sẽ lên ngôi

PV: Theo ông, xu hướng nghề nghiệp trong khoảng 5 năm tới sẽ thay đổi ra sao, đâu là những kỹ năng người lao động cần trang bị để đáp ứng tốt yêu cầu của thị trường, thưa ông?

Ông Đỗ Đức Chí: Trong tương lai, nhu cầu đối với lao động chân tay sẽ ngày càngsụt giảm mạnh do sự can thiệp của robot và công nghệ. Chuyển dịch thay thế vào đó là sự lên ngôi của lực lượng lao động có tư duy. AI có thể thực hiện công việc, nhưng để ra lệnh và điều hành AI thì cần những người có tư duy hệ thống, tư duy kiến trúc và tư duy kiến tạo.

Đối với nhóm nhân lực chất lượng cao này, doanh nghiệp đang đòi hỏi 3 yếu tố cốt lõi: Thứ nhất, khả năng nắm bắt nhanh sự thay đổi phương thức làm việc trong môi trường thực tế. Thứ hai, năng lực học tập nhạy bén, biết ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào công việc để tăng tốc độ và năng suất lao động. Thứ ba là kỷ luật làm việc và sự gắn bó với doanh nghiệp.

Khác với các thế hệ trước, một bộ phận lao động trẻ hiện nay (như Gen Z) có mức độ chịu đựng áp lực khá thấp. Họ dễ từ chối công việc nếu gặp khó khăn hoặc khi được giao những việc ngoài bản mô tả công việc ban đầu. Điều này đòi hỏi cả doanh nghiệp và người lao động đều phải tự điều chỉnh để khớp lại với nhau, tạo ra giá trị chung.

PV: Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng nhấn mạnh, thước đo cuối cùng chính là chất lượng việc làm, chất lượng nguồn nhân lực và mức độ đóng góp của người lao động vào năng lực cạnh tranh quốc gia. Theo ông, năng suất và trình độ của người lao động đóng vai trò cốt lõi ra sao trong việc nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia, nhất là khi Việt Nam đang ưu tiên thu hút cácdòng vốn FDIcó chất lượng, hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao?

Ông Đỗ Đức Chí:Năng suất lao động là yếu tố cạnh tranh sống còn đối với thị trường lao động toàn cầu. Đặc biệt, với sự liên thông mạnh mẽ như hiện nay – thể hiện qua việc Cục Việc làm (Bộ Nội vụ) vừa ra mắt các ứng dụng, sàn giao dịch việc làm trực tuyến – thì chuyên gia, người lao động từ nước ngoài hoàn toàn có khả năng sẽ "chảy" về Việt Nam. Do đó, nếu không nhanh chóng nâng cao chất lượng lực lượng lao động nội địa, chính người lao động Việt Nam sẽ phải chịu sự cạnh tranh gay gắt từ lao động nước ngoài ngay trên "sân nhà".

Bên cạnh đó, chất lượng nguồn nhân lực cũng là yếu tố quan trọng đểthu hút doanh nghiệp FDI. Khi nhà đầu tư nhận thấy Việt Nam sở hữu nguồn nhân lực chất lượng tốt, họ sẽ sẵn sàng rót vốn. Yếu tố "lao động giá rẻ" giờ đây sẽ bị bỏ qua, thay vào đó, "nguồn nhân lực chất lượng tốt" mới là tiêu chí hàng đầu.

PV: Để nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia, ông có đề xuất những giải pháp căn cơ nào từ góc độ của một đơn vị cung ứng nhân lực?

Ông Đỗ Đức Chí: Giải pháp căn cơ nhất vẫn phải bắt đầu từ giáo dục. Chúng ta cần đưa các chương trình đào tạo bám sát nhu cầu thị trường vào các trường đại học, đồng thời mạnh dạn đóng cửa những ngành nghề không còn phù hợp. Việc áp dụng AI đã rút ngắn thời gian làm việc từ một tháng xuống còn một ngày, do đó, tốc độ đào tạo cũng phải được "tăng tốc" để nhanh chóng đáp ứng yêu cầu thị trường.

Tôi đề xuất cần tăng cường mạnh mẽ mô hình đào tạo theo "đơn đặt hàng" của doanh nghiệp.Bên cạnh đó, cần có quy hoạch tổng thể về phân tầng và phân bổ vùng lao động. Cần quy hoạch rõ trong 3 năm, 5 năm tới, từng tầng lao động sẽ chiếm tỷ trọng bao nhiêu phần trăm để có kế hoạch đào tạo. Hiện nay, lực lượng tri thức, chất lượng cao chủ yếu tập trung ở các thành phố lớn, khiến các địa phương khác gặp khó trong việc thu hút đầu tư. Do đó, nhà nước cũngcần có chiến lược phân bổ đều nguồn lực này để tạo động lực phát triển đồng đều cho các địa phương.

Bên cạnh đó, công tác dự báo cũng có vai trò đặc biệt quan trọng, không chỉ có vai trò định hướng nghề nghiệp, công tác đào tạo, mà khi các doanh nghiệp FDIquyết định đầu tư vào Việt Nam, câu hỏi đầu tiên của họ luôn là vùng này có đủ lao động không, khả năng đáp ứng là bao nhiêu phần trăm và chất lượng lao động ra sao?

Cơ quan quản lý nhà nước cần có số liệu tổng hợp để dự báo sát thực tế, từ đó xây dựng kế hoạch thu hút lao động, hoàn thiện cơ sở hạ tầng và có chính sách hỗ trợ để người lao động gắn bó với địa phương. Với tốc độ thay đổi quá nhanh như hiện nay, những dự báo quá dài hạn sẽ giảm độ chính xác. Do đó, chúng ta nên tập trung mạnh vào dự báo và lập kế hoạch đào tạo cho giai đoạn 3 đến 5 năm tới. Điều này sẽ giúp Việt Nam chuẩn bị sẵn sàng nguồn nhân lực có tay nghề tốt, đáp ứng đúng "điểm rơi" nhu cầu của doanh nghiệp và tạo sự yên tâm tuyệt đối cho các nhà đầu tư.

PV: Xin cảm ơn ông!