Tổng thống Mỹ Donald Trump đã kết thúc cuộc họp thượng đỉnh với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình ngày 15/5 với chuyến thăm và làm việc tại khu phức hợp Trung Nam Hải ở trung tâm thủ đô Bắc Kinh. Cả hai nước đã dày công dàn dựng cho sự kiện như một cuộc hội ngộ giữa những người bạn cũ, nhằm khơi lại tinh thần đối thoại, hợp tác song phương.

Khi dạo bước trong khu vườn ở Trung Nam Hải, Tổng thống Trump gọi những bông hoa xung quanh ông là “những bông hồng đẹp nhất mà bất cứ ai từng thấy”. Đáp lời, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình lập tức hứa sẽ gửi hạt giống hoa sang cho ông. Ngôn từ và cách thể hiện của hai nhà lãnh đạo là phần tiếp nối của màn thể hiện công khai nồng ấm trong hai ngày qua. Vậy nhưng, phần nổi của cuộc họp thượng đỉnh vẫn khó có thể che giấu một thực tế khó thay đổi làhầu hết mọi yếu tố định hình quan hệ Mỹ-Trung đều đang muốn đẩy hai bên ra xa nhau.

Kỳ vọng lớn, kết quả nhỏ

Mục đích chuyến thăm Trung Quốc của Tổng thống Mỹ là nhằm thúc đẩy mối quan hệ gần gũi hơn với Trung Quốc sau một thập kỷ cạnh tranh, đối đầu và chia rẽ. Và kỳ lạ thay, xu hướng đó lại do chính ông Trump góp phần khởi xướng. Bởi vậy, việc đảo chiều quỹ đạo đi xuống này xem ra khó có thể thành công chỉ qua vài cuộc gặp.

Khi Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình bước vào bữa trưa làm việc trong ngày 15/5, một gói các kết quả khiêm tốn đã được sửa soạn và chuẩn bị công khai. Chúng hầu hết dựa trên thỏa thuận ngừng chiến thương mại mà hai nhà lãnh đạo đã đạt được vào mùa thu năm ngoái, trong cuộc gặp ở Busan, Hàn Quốc. Đó là việc Trung Quốc cam kết mua 200 máy bay Boeing. Trong khi, Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer cho biết nước này kỳ vọng Trung Quốc sẽ cam kết mua ít nhất 10 tỷ USD hàng nông sản của Mỹ mỗi năm trong ba năm tới, bên cạnh các cam kết về mua đậu nành hiện có. Hai bên cũng đang bàn thảo về việc lập một “Hội đồng Thương mại” chung để đảm nhận khoảng 30 tỷ USD hàng hóa không nhạy cảm.

Vậy nhưng, những mô tả công khai của ông Trump về lập trường của Trung Quốc đối với Iran lại đặt ra nhiều câu hỏi hơn là câu trả lời. Trả lời câu hỏi của phóng viên Fox News, Tổng thống Mỹ cho biết ông Tập Cận Bình đã cam kết Trung Quốc sẽ không cung cấp thiết bị quân sự cho Iran. “Nhưng đồng thời, họ mua rất nhiều dầu ở đó, và họ muốn tiếp tục làm điều đó”, ông Trump nói thêm. Và trong cuộc nói chuyện ở Trung Nam Hải, hai nhà lãnh đạo Mỹ - Trung đã cũng thảo luận về Iran, để đi tới thống nhất không để Iran sở hữu vũ khí hạt nhân, cùng việc mở lại thông suốt eo biển Hormuz.

Những nỗ lực trái chiều

Giới thạo tin ở Washington D.C tiết lộ rằng, những người theo đường lối cứng rắn với Trung Quốc trong chính quyền Trump đã làm việc trong những tuần trước hội nghị thượng đỉnh để làm hạ thấp tầm quan trọng của việc hòa giải và hợp tác nhiều hơn nữa với Trung Quốc.

Không thiếu những chỉ dấu về mâu thuẫn chính sách bên trong nội bộ chính quyền Mỹ. Đó là việc bộ Ngoại giao Mỹ đã trừng phạt ba công ty Trung Quốc vì cung cấp hình ảnh vệ tinh giúp Iran tấn công lực lượng Mỹ ở Trung Đông. Còn bộ Tài chính đã trừng phạt nhiều nhà máy lọc dầu “nhỏ” của Trung Quốc vì mua hàng tỷ USD dầu mỏ của Iran. Bắc Kinh đã đáp trả bằng cách ra lệnh cho các công ty không tuân thủ các lệnh trừng phạt của Mỹ.

Trong khi đó, một bản ghi nhớ của Nhà Trắng do cố vấn khoa học của Tổng thống Trump, Michael Kratsios viết, đã cáo buộc các thực thể Trung Quốc tiến hành các chiến dịch ở “quy mô công nghiệp” để đánh cắp trí tuệ nhân tạo tiên tiến từ các công ty Mỹ.

Đáng chú ý hơn, các công tố viên liên bang đã công bố cáo buộc chống lại thị trưởng của thành phố Arcadia, bang California, vì hoạt động như một đặc vụ bất hợp pháp của chính phủ Trung Quốc. Cáo buộc này được đưa ra 48 giờ trước khi ông Trump có mặt ở Bắc Kinh. Những thông tin rò rỉ từ nội bộ chính phủ Mỹ cho thấy một bức tranh thậm chí còn gay gắt hơn về sự cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc.

Nỗ lực thúc đẩy quan hệ kinh tế chặt chẽ hơn của ông Trump cũng được xem là mâu thuẫn với bối cảnh chính trị Mỹ trong vài năm qua. Nhiều người Mỹ đang xem dòng vốn đầu tư của Trung Quốc như “chất phóng xạ” vì rủi ro an ninh mà nó mang lại.

Theo Rhodium Group, trong bối cảnh lo ngại về an ninh ngày càng gia tăng, đầu tư của Trung Quốc vào Mỹ đã sụt giảm từ khoảng 45 tỷ USD vào năm 2016 xuống còn chưa đến 3 tỷ USD vào năm ngoái. Vậy có thể trông đợi gì vào kết quả của việc tái khởi động giao thương song phương?

Một đánh giá tình báo của Mỹ được tờ Washington Post đưa tin cho thấy Trung Quốc đang lợi dụng cuộc chiến tranh Iran để giành lợi thế so với Mỹ về mặt ngoại giao, quân sự và kinh tế. Còn tờ New York Times đưa tin hôm 13/5 rằng các công ty Trung Quốc đang đàm phán các thương vụ bán vũ khí bí mật cho Iran, vận chuyển vũ khí qua các nước thứ ba, để che giấu nguồn gốc của chúng.

Ở phía bên kia, lãnh đạo nước chủ nhà Trung Quốc cũng không che dấu sự cứng rắn với lời cảnh báo ông Trump rằng việc xử lý sai vấn đề Đài Loan có thể gây ra “một tình huống cực kỳ nguy hiểm”. Nhưng đồng thời, Trung Quốc cũng tỏ ra hiếu khách với những ngoại lệ: trải thảm đỏ đón tiếp Ngoại trưởng Marco Rubio, người vẫn đang trong danh sách trừng phạt vì chỉ trích tình hình nhân quyền của Trung Quốc khi còn là thượng nghị sĩ Mỹ.

Tại quốc yến tối 14/5, Chủ tịch Tập Cận Bình đã nói với ông Trump rằng "sự phục hưng vĩ đại" của Trung Quốc và chiến lược “Làm cho nước Mỹ vĩ đại trở lại” có thể “song hành cùng nhau”, hàm ý về một sự thỏa hiệp, hợp tác thay vì triệt tiêu lẫn nhau.

“Hòa hoãn có kiểm soát”

Có lẽ, không nên bàn cãi thêm rằng sự bắt tay, thay vì đối đầu là xu thế tất yếu của mối quan hệ giữa hai siêu cường Mỹ và Trung Quốc vào lúc này. Cả Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình đều có những động cơ rõ ràng để duy trì sự hòa hoãn, ít nhất là hiện tại. Ông Trump không cần thêm bất kỳ cú sốc kinh tế nào trong năm bầu cử giữa kỳ; đặc biệt là khi mà lệnh cấm xuất khẩu khoáng sản đất hiếm của Trung Quốc đã gây ra những thiệt hại nặng nề cho các công ty Mỹ. Trong khi đó, Chủ tịch Trung Quốc cũng có lý do để tin rằng “sự ổn định chiến lược” với Mỹ sẽ giúp Trung Quốc thúc đẩy các ưu tiên của riêng mình, từ hiện đại hóa quân sự đến sự vươn tầm về công nghệ cao.

Thái độ hòa nhã của hai nhà lãnh đạo, chính nó, cuối cùng đã mang đến một tài nguyên vô giá. Hai bên giờ đây có đủ thời gian để chuẩn bị cho việc giảm sự phụ thuộc lẫn nhau. Và qua đó, giảm những va chạm và cọ xát chiến lược ở tương lai.